ҚИШГА КЎМИР ХАРИД ҚИЛМОҚЧИМИСИЗ? ИМТИЁЗЛАР, КОМПЕНСАЦИЯ ВА ИСТЕЪМОЛЧИ ҲУҚУҚЛАРИ ҲАҚИДА МУҲИМ МАЪЛУМОТЛАР

Кўмирни қаердан ва қандай тартибда харид қилиш мумкин? Кимлар унинг харажатлари учун компенсация олади? Етказиб берилган ёқилғи кам ёки сифатсиз чиқса, истеъмолчи нима қилиши керак?

Куз-қиш мавсуми яқинлашиши билан табиий газ етиб бормайдиган ҳудудларда яшовчи аҳоли учун кўмир хариди муҳим масалага айланади. Бунда кўмирни ўз вақтида ғамлашгина эмас, балки уни белгиланган тартибда харид қилиш, нархларни солиштириш, сифат ва миқдорни текшириш, шунингдек, давлат томонидан тақдим этиладиган ижтимоий ёрдамдан фойдаланиш имкониятларини билиш ҳам зарур.

2026 йилда кўмир савдоси тизимида муҳим ўзгаришлар амалга оширилди. Энди аҳоли кўмир етказиб берувчини электрон портал орқали танлаши, маҳсулотни уйига етказиб бериш ёки тарқатиш пунктидан олиб кетишни белгилаши мумкин. Шу билан бирга, Ижтимоий реестрга киритилган оилалар учун кўмир хариди харажатларининг бир қисмини қоплаш механизми ҳам жорий этилган.

Ушбу мақолада амалдаги тартиблар, истеъмолчилар учун амалий тавсиялар ва ҳуқуқларни ҳимоя қилиш усулларини кўриб чиқамиз.

1. Кўмирнинг арзонлаштирилган нархи: аввалги тартиб ўзгардими?

Энг аввало, кўпчиликни қизиқтирадиган саволга аниқлик киритиш лозим: аҳоли кўмирни аввалгидек давлат томонидан белгиланган ягона арзон нархда харид қила оладими?

Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2026 йил 26 майдаги ПҚ-203-сон қарори ҳамда Вазирлар Маҳкамасининг 2026 йил 30 июлдаги 418-сон қарори билан кўмир савдосида бозор механизмларини жорий этиш белгиланган. 2026 йил 1 июндан бошлаб кўмир нархларини давлат томонидан тартибга солиш амалиёти бекор қилинган.

Бу нимани англатади?

Илгари аҳоли учун кўмирнинг чакана нархи давлат томонидан белгиланадиган тартиб асосида шакллантирилган бўлса, янги тизимда нархлар бозор тамойиллари асосида шаклланади. Кўмир етказиб берувчи тадбиркорларни танлашда маҳсулот нархи, сифати ва етказиб бериш шартларини солиштириш муҳим аҳамият касб этади.

Шу билан бирга, бу ҳолат аҳолига кўмир етказиб бериш жараёни назоратсиз қолди, дегани эмас. Кўмирни аҳолига етказиб бериш учун масъул тадбиркорлар томонидан маҳаллий кўмирга асоссиз қўшимча устама ва ортиқча харажатлар қўлланишининг олдини олиш, рақобат қоидаларига риоя этилишини назорат қилиш вазифаси Рақобатни ривожлантириш ва истеъмолчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш қўмитаси зиммасига юклатилган.

Демак, истеъмолчи учун энг тўғри йўл — кўмирни расмий электрон портал орқали буюртма қилиш, бир нечта таклифни солиштириш ва маҳсулот ҳамда етказиб бериш хизматининг умумий қийматини олдиндан аниқлашдир.

2. Кўмирни кимлар харид қилиши мумкин?

Кўмир маҳсулотини харид қилиш ва етказиб бериш тартиби аҳолининг кўмирга бўлган эҳтиёжини шакллантириш, буюртмаларни расмийлаштириш ва истеъмолчиларни маҳсулот билан таъминлаш механизмларини белгилайди.

2026 йилдаги янги тартибга мувофиқ, аҳоли электрон портал орқали рўйхатдан ўтиб, ўз ҳудудидаги кўмир етказиб берувчилар таклифларини кўриб чиқиши ва буюртма шакллантириши мумкин.

Бироқ бу ерда икки масалани фарқлаш лозим.

Биринчиси — кўмирни оддий тартибда харид қилиш. Бу ҳолатда истеъмолчи портал орқали мавжуд таклифларни кўриб чиқади, етказиб берувчини танлайди ва кўмирни харид қилади.

Иккинчиси — кўмир хариди учун ижтимоий компенсация олиш. Бу имконият барча истеъмолчиларга эмас, балки белгиланган шартларга жавоб берадиган, Ижтимоий реестрга киритилган оилаларга татбиқ этилади.

Шу сабабли кўмирни харид қилиш ҳуқуқи билан унинг харажатлари учун давлатдан компенсация олиш ҳуқуқини бир-бирига аралаштирмаслик керак.

Шунингдек, кўмирга эҳтиёжни шакллантириш бўйича ҳудудлардаги маълумотлар, мавжуд захиралар ва етказиб бериш имкониятлари аҳамиятли. Агар истеъмолчи ўз ҳудудидаги таклифлардан етказиб берувчини танлай олмаса, 2026–2027 йилги мавсумда «Кўмир таъминот» МЧЖ томонидан кафолатланган тарзда етказиб бериш механизми ҳам назарда тутилган.

3. Кимлар кўмир хариди учун компенсация олади?

2026–2027 йилларда амал қиладиган муҳим янгиликлардан бири — Ижтимоий реестрга киритилган оилаларнинг кўмир хариди харажатларининг бир қисмини қоплаш учун компенсация ажратилишидир.

Вазирлар Маҳкамасининг 2026 йил 30 июлдаги 418-сон қарорига мувофиқ, «mycoal.uz» интерактив портали ёки унинг мобил иловаси орқали кўмир харид қилган ва Ижтимоий реестрга киритилган оилаларга компенсация тўланади.

Компенсация миқдори қуйидагича:

харид қилинган ҳар бир тонна кўмир учун — 300 000 сўм;

бир оилага бир календарь йил давомида тўланадиган компенсациянинг энг юқори миқдори — 600 000 сўм.

Масалан, оила портал орқали бир тонна кўмир харид қилса, белгиланган шартлар асосида 300 минг сўм компенсация олиши мумкин. Икки тонна ёки ундан кўп кўмир харид қилинганда ҳам бир календарь йил учун компенсациянинг умумий миқдори 600 минг сўмдан ошмайди.

Муҳим жиҳат: компенсация кўмир харид қилинган заҳоти сотувчи томонидан бериладиган чегирма эмас. Бу — белгиланган шартлар асосида давлат томонидан кейинчалик тўланадиган маблағ.

Компенсация олиш учун алоҳида ариза бериш талаб этилмайди. Портал орқали харид амалга оширилгани тасдиқлангач, маълумотлар тегишли ижтимоий ҳимоя ахборот тизимига тақдим этилади ва оиланинг Ижтимоий реестрда мавжудлиги текширилади. Компенсация белгиланган тартибда оиланинг ижтимоий картаси ёки банк пластик картасига ўтказилади.

Эътибор беринг: агар оила Ижтимоий реестрга киритилмаган бўлса, фақат кам даромадли эканини айтишнинг ўзи ушбу компенсацияни олиш учун етарли эмас. Аввало, реестрдаги мақомини аниқлаш лозим.

4. «Mycoal.uz» орқали кўмирни қандай харид қилиш мумкин?

Кўмир харидини расмийлаштириш учун электрон порталдан фойдаланиш истеъмолчига етказиб берувчини танлаш, буюртма шартларини кўриш ва етказиб бериш жараёнини кузатиш имконини беради.

Қуйидаги амалий қадамларга риоя қилиш тавсия этилади.

1-қадам. Расмий портални очинг.

mycoal.uz сайтига киринг ёки мавжуд бўлса, унинг расмий мобил иловасидан фойдаланинг.

2-қадам. Рўйхатдан ўтинг.

Порталда талаб қилинадиган маълумотларни киритинг ва тизим кўрсатмаларига мувофиқ шахсингизни тасдиқланг.

3-қадам. Кўмир таклифларини кўриб чиқинг.

Ҳудудингизда мавжуд етказиб берувчиларни, уларнинг нархлари ва маҳсулот ҳақидаги маълумотларни солиштиринг. Фақат кўмирнинг бир тоннаси нархига эмас, балки уни уйга етказиб бериш харажатларига ҳам эътибор беринг.

4-қадам. Етказиб берувчини танланг.

Сиз учун нарх, сифат ва етказиб бериш шароитлари бўйича энг мақбул таклифни танланг.

5-қадам. Буюртма шартларини текширинг.

Буюртмада кўмирнинг тури, миқдори, нархи, етказиб бериш манзили, муддати ва қўшимча хизматлар қиймати тўғри кўрсатилганига ишонч ҳосил қилинг.

6-қадам. Етказиб бериш усулини белгиланг.

Порталда назарда тутилган имкониятларга мувофиқ, кўмирни яшаш манзилингизга ёки бошқа манзилга етказиб беришни танлашингиз мумкин. Шунингдек, умумий тарқатиш пунктидан ўзингиз олиб кетиш варианти ҳам мавжуд.

7-қадам. Буюртмани қабул қилиб олишни расмийлаштиринг.

Кўмир келтирилганда миқдор ва сифатни текширинг. Буюртма бажарилганини тасдиқлаш учун портал орқали келган SMS-хабардаги ҳаволадан фойдаланиш талаб этилиши мумкин.

Муҳим: етказиб берувчи етказиш санасини ўзгартирса ва сиз янги муддатга рози бўлмасангиз, белгиланган тартибда буюртмани бекор қилиш ҳуқуқига эгасиз.

5. Кўмир нархи ва етказиб бериш харажатларини қандай ҳисоблаш керак?

Кўмирни арзонроқ харид қилишда фақат бир тонна маҳсулот нархига қараб қарор чиқариш тўғри эмас.

Масалан, бир тадбиркор кўмирни арзонроқ нархда таклиф қилиши мумкин, аммо уйга етказиб бериш харажати юқори бўлиши эҳтимол. Бошқа етказиб берувчида эса маҳсулот нархи бироз баландроқ бўлса-да, умумий харажат камроқ чиқиши мумкин.

Шунинг учун қуйидаги ҳисоблаш усулидан фойдаланинг:

Умумий харажат = кўмир қиймати + етказиб бериш харажати + шартномада назарда тутилган бошқа асосли тўловлар.

Буюртма беришдан олдин қуйидаги саволларга жавоб олинг:

• Бир тонна кўмирнинг нархи қанча?
• Танланган миқдор учун жами қанча тўланади?
• Етказиб бериш хизмати нархи алоҳида ҳисобланадими?
• Кўмирни тарқатиш пунктидан олиб кетиш мумкинми?
• Маҳсулот қачон етказиб берилади?
• Тўлов ва буюртмани бекор қилиш шартлари қандай?

Нархларни солиштираётганда айнан бир хил турдаги ва таққослаш мумкин бўлган сифатдаги маҳсулотларни кўриб чиқиш муҳим.

6. Кўмирни қабул қилиб олишда нималарга эътибор бериш керак?

Истеъмолчининг манфаатларини ҳимоя қилишда энг муҳим босқичлардан бири — маҳсулотни қабул қилиб олишдир.

Кўмир етказиб берилганидан кейин унинг миқдори, ташқи ҳолати ва буюртмага мувофиқлигини текшириш керак.

Миқдорни текширинг. Буюртмада кўрсатилган миқдор билан амалда келтирилган кўмир миқдори ўзаро мос бўлиши лозим. Имкон бўлса, тарози натижаси ёки юк ҳужжатлари билан танишинг.

Кўмирнинг ташқи ҳолатини кўздан кечиринг. Маҳсулотда ортиқча бегона аралашмалар, тупроқ ёки бошқа материаллар кўп эмаслигига эътибор беринг. Бироқ кўмирнинг ташқи кўринишигагина қараб унинг иссиқлик бериш хусусияти ёки барча сифат кўрсаткичларини аниқлаб бўлмайди.

Сифат ҳужжатларини сўранг. Мавжуд бўлса, маҳсулотнинг тури ва сифат кўрсаткичлари ҳақидаги ҳужжатлар билан танишинг. Кўмирнинг калорияси, намлиги, кул миқдори ва бошқа кўрсаткичлари унинг фойдалилик даражасига таъсир қилиши мумкин.

Буюртма ва тўлов ҳужжатларини сақланг. Электрон буюртма маълумотлари, шартнома, тўлов тасдиғи, етказиб бериш ҳужжатлари ва ёзишмалар кейинчалик низо юзага келганда муҳим далил бўлиши мумкин.

Камчилик аниқланса, дарҳол қайд этинг. Кўмир миқдори камлиги ёки маҳсулот сифати буюртмага мос эмаслиги аниқланса, ҳолатни фото ёки видеога олинг, тегишли далилларни сақланг ва портал орқали эътироз билдиринг.

Кўмир сифати ва ҳужжатлаштирилган миқдори учун ишлаб чиқарувчи, уни сақлаш ҳамда истеъмолчига етказиш жараёни учун эса етказиб берувчи зиммасига тегишли мажбуриятлар юклатилган. Шунинг учун истеъмолчи муаммо қайси босқичда юзага келганини аниқлашга ҳаракат қилиши керак.

7. Қандай ҳолатларда шикоят қилиш мумкин?

Истеъмолчи қуйидаги ҳолатларда ўз ҳуқуқларини ҳимоя қилиш учун мурожаат қилиши мумкин:

• буюртмадаги миқдордан кам кўмир етказиб берилса;
• маҳсулотнинг сифати буюртма ёки тақдим этилган маълумотларга мос келмаса;
• келишилган етказиб бериш муддатига риоя қилинмаса;
• нарх ёки қўшимча тўловлар ҳақида олдиндан нотўғри маълумот берилса;
• маҳаллий кўмирга асоссиз устама ёки ортиқча харажатлар қўшилса;
• етказиб берувчи буюртма шартларини бузса ёки истеъмолчининг қонуний талабларини асоссиз рад этса.

Биринчи навбатда, «mycoal.uz» порталидаги мурожаат ва шикоят имкониятларидан фойдаланиш мумкин. Шикоятда буюртма рақами, сана, етказиб берувчининг маълумотлари, аниқланган камчилик ва талабингизни кўрсатинг.

Агар масала ҳал этилмаса ёки нархларни асоссиз ошириш, ортиқча устама қўллаш каби ҳолатлар мавжуд бўлса, Рақобатни ривожлантириш ва истеъмолчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш қўмитасига мурожаат қилиш мумкин.

Шикоятга буюртма, тўлов ҳужжатлари, фото-видеолар ва етказиб берувчи билан ёзишмаларни илова қилиш мақсадга мувофиқ.

8. Кўмир таъминотида кимлар масъул?

Аҳолини кўмир билан таъминлаш фақат сотувчи тадбиркорнинг вазифаси эмас. Янги тартибда ҳудудий таъминотни ташкил этиш ва мувофиқлаштириш бўйича давлат органларига ҳам вазифалар юклатилган.

Хусусан:

• Қорақалпоғистон Республикаси Вазирлар Кенгаши, вилоятлар ва туман (шаҳар) ҳокимликлари — аҳоли ва бюджет ташкилотларини кўмир билан таъминлаш ишлари учун масъул;
• «Ўзбеккўмир» АЖ — кўмир маҳсулотларини ишлаб чиқариш ва таъминот тизимида белгиланган вазифаларни амалга оширади;
• кўмир етказиб берувчи тадбиркорлар — буюртма шартларига мувофиқ маҳсулотни истеъмолчига етказиш учун масъул;
• Рақобатни ривожлантириш ва истеъмолчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш қўмитаси — рақобат қоидаларига риоя этилиши ва асоссиз устамаларнинг олдини олиш бўйича назоратни амалга оширади.

Агар истеъмолчи ўз ҳудудида кўмир етказиб берувчини танлай олмаса, жорий мавсумда «Кўмир таъминот» МЧЖ орқали кафолатланган таъминот механизми назарда тутилган. Бундай ҳолатда ҳудудий масъул идораларга мурожаат қилиб, амалдаги таъминот имкониятларини аниқлаш мумкин.

9. Кўмирни харид қилишда энг кўп учрайдиган хатолар

Қишга тайёргарлик кўраётган истеъмолчилар қуйидаги хатолардан сақланиши лозим:

Фақат нархга қараб қарор қабул қилиш. Энг арзон таклиф ҳар доим ҳам умумий харажат бўйича энг мақбул таклиф бўлмаслиги мумкин.

Етказиб бериш ҳақини олдиндан аниқламаслик. Кейинчалик кутилмаган харажатлар пайдо бўлиши мумкин.

Ҳужжатсиз пул тўлаш. Тўлов тасдиғи ва буюртма маълумотларини сақлаш низоларнинг олдини олишга ёрдам беради.

Кўмирни текширмасдан қабул қилиш. Миқдор ёки сифат бўйича эътирозларни ўз вақтида қайд этиш муҳим.

Компенсацияни автоматик равишда ҳамма олади, деб ўйлаш. Компенсация учун Ижтимоий реестрда бўлиш ва кўмирни белгиланган электрон канал орқали харид қилиш шартлари бажарилиши лозим.

Норасмий воситачиларга ишониш. Буюртма ва тўловларни расмий тартибда расмийлаштириш, шахсий маълумотлар ҳамда банк картаси реквизитларини номаълум шахсларга бермаслик керак.

Хулоса

Кўмир таъминоти тизимидаги янги ўзгаришлар аҳолига етказиб берувчини танлаш, нарх ва сифатни солиштириш ҳамда буюртма жараёнини электрон шаклда кузатиш имконини беради. Шу билан бирга, нархларни давлат томонидан белгилаш амалиёти бекор қилингани сабабли истеъмолчиларга таклифларни синчковлик билан таққослаш ва барча харажатларни олдиндан ҳисоблаш тавсия этилади.

Ижтимоий реестрга киритилган оилалар учун эса 2026–2027 йилларда кўмир хариди харажатларининг бир қисмини қоплаш механизми мавжуд. Бу имкониятдан фойдаланиш учун кўмирни «mycoal.uz» портали орқали харид қилиш ва белгиланган шартларга риоя этиш зарур.

Энг муҳими, истеъмолчи ўз ҳуқуқларини билиши, буюртма ва тўлов ҳужжатларини сақлаши, маҳсулотни қабул қилишда миқдор ва сифатни текшириши ҳамда ҳуқуқлари бузилган ҳолатларда ваколатли идораларга мурожаат қилишдан тортинмаслиги керак.

Унутманг: қонуний ва расмий тартибда амалга оширилган харид — нафақат маблағингизни тежаш, балки ҳуқуқларингизни ҳимоя қилишнинг ҳам муҳим шартидир.