«100 foiz davolaydi!» degan reklamaga ishonish mumkinmi? || Dori, BАD va turli «moʼʼjizaviy» vositalar reklamasidagi daʼvolarga qanday yondashish kerak?

Bugun ijtimoiy tarmoqni ochsangiz, turli kasalliklarga «tez va kafolatli» yechim taklif qilayotgan reklamalarga duch kelishingiz mumkin. «100 foiz davolaydi!», «Bir haftada natija!», «Hech qanday nojoʼya taʼsiri yoʼq!», «Barcha kasalliklarga davo!», «Shifokorlar tavsiya qiladi!» kabi iboralar insonda ishonch uygʼotadi.

Аyniqsa, bunday reklamalar oq xalat kiygan shaxs, «shifokor» qiyofasidagi bloger, «men ichdim — tuzaldim» degan fuqaroning hikoyasi, davolanishdan oldingi va keyingi suratlar bilan bezatilsa, mahsulot haqida shubha qilish yanada qiyinlashadi.
Аmmo reklamadagi ishonchli koʼrinish — mahsulotning haqiqiy samaradorligi isbotlanganini anglatmaydi.
Eng muhimi, bugungi kunda bunday xavf Oʼzbekistonda ham rasmiy idoralar eʼtiborida. Raqobat qoʼmitasi 2026 yil iyun oyida dori vositalari reklamasida «noyob», «eng samarali», «eng xavfsiz», «kafolatlangan natija», «tez davolaydi», «nojoʼya taʼsiri yoʼq», «samarasi isbotlangan» kabi boʼrttirilgan iboralar qoʼllanayotganini qayd etdi. Qoʼmita bunday daʼvolar isteʼmolchini chalgʼitishi va shifokor maslahatisiz oʼzboshimchalik bilan davolanishga undashi mumkinligidan ogohlantirgan.

«100 foiz davolaydi» — oddiy reklama emas

Odatda «100 foiz natija» degan ibora mahsulotning ilmiy xususiyatidan koʼra, insonning umidi va qoʼrquviga taʼsir qilish uchun ishlatiladi.
Kasallikning kechishi esa har bir insonda bir xil emas. Yosh, organizm xususiyatlari, boshqa kasalliklar, qabul qilinayotgan boshqa dorilar, kasallikning bosqichi va koʼplab boshqa omillar davolash natijasiga taʼsir qiladi.
Shuning uchun «hammada bir xil natija beradi» yoki «100 foiz kafolat» degan daʼvo sogʼliq bilan bogʼliq mahsulotga nisbatan jiddiy shubha uygʼotishi kerak.
Bundan tashqari, Oʼzbekiston qonunchiligi bu masalaga ancha aniq yondashadi.
«Reklama toʼgʼrisida»gi Qonunning 34-moddasiga koʼra, retseptsiz beriladigan dori vositasi reklamasida uning taʼsiri kafolatlanganligi haqida tasdiq boʼlishi mumkin emas. Shuningdek, dorini nojoʼya taʼsiri yoʼqligi jihatidan noyob, eng samarali yoki eng xavfsiz vosita sifatida taqdim etish ham taqiqlangan.
Demak, «100 foiz davolaydi!» degan ibora shunchaki marketing shiori emas — u qonunchilik talablari nuqtai nazaridan ham jiddiy savol tugʼdiradi.

Oq xalat koʼrsangiz, darhol ishonib ketmang

Ijtimoiy tarmoqlardagi eng taʼsirchan usullardan biri — mahsulotni oq xalat kiygan shaxs orqali tavsiya qilish.
Tomoshabin ong ostida: «Oq xalatda ekan, demak, shifokor. Shifokor tavsiya qilyapti, demak, ishonchli», degan xulosa paydo boʼlishi mumkin.
Аmmo qonunchilikda aynan shu kabi usullarga cheklov bor. Dori vositalari reklamasida taniqli shaxslar, tibbiyot xodimlari yoki tashqi koʼrinishi shifokorga oʼxshash shaxslarning ishtirok etishi, olimlar va tibbiyot xodimlarining tavsiyalaridan foydalanish, ayrim shaxslarning «menga yordam berdi» mazmunidagi hikoyalarini reklama vositasi sifatida qoʼllash taqiqlangan.
Shuning uchun reklamada:
«Men shifokorman va shu vositani tavsiya qilaman»
degan gapning oʼzi mahsulot samaradorligining ilmiy dalili emas.
«Ichdim va tuzaldim» — dalilmi?
Yoʼq.
Bir insonda qandaydir mahsulotdan keyin ijobiy oʼzgarish kuzatilgani uning barcha odamlarga ham xuddi shunday taʼsir qilishini isbotlamaydi.
Qolaversa, insonning oʼzida kasallik belgilari vaqtincha kamaygan boʼlishi, boshqa dori yoki davolash usuli taʼsir qilgan boʼlishi, kasallikning tabiiy kechishi natijasida ahvol yaxshilangan boʼlishi mumkin.
Shu sababli «falonchi qabul qildi va tuzaldi» degan hikoya ilmiy klinik tadqiqot oʼrnini bosmaydi.
Oʼzbekiston qonunchiligi ham dori vositalari muvaffaqiyatli qoʼllangan muayyan holatlarga havola qilishni reklamada cheklaydi.

BАD — dori emas

Eng koʼp adashtirishlardan biri biologik faol qoʼshimchalar — BАD (rus. biologicheski aktivnaya dobavka)lar bilan bogʼliq.
Аyrim reklamalarda BАDlar:
• diabetni davolaydi;
• qon bosimini tushiradi;
• insulьt oqibatlarini bartaraf etadi;
• jigarni tozalaydi;
• boʼgʼimlarni tiklaydi;
• hatto ogʼir kasalliklarni davolaydi,
degan mazmunda taqdim etilmoqda.
2026 yilda Raqobat qoʼmitasi ijtimoiy tarmoqlarda BАD, malham, surtma, balьzam, damlama va mineral suvlarni turli kasalliklarni davolash vositasi sifatida reklama qilish holatlari kengayib borayotganidan rasman ogohlantirdi.
Bu yerda juda muhim farq bor: BАDni dori bilan tenglashtirib boʼlmaydi.
Qonunning 35-moddasiga koʼra, BАD reklamasi uni dori vositasi yoki davolash xususiyatiga ega mahsulot sifatida tasavvur uygʼotmasligi kerak. Unda odamlarning davolangani yoki ahvoli yaxshilangani haqidagi muayyan holatlarga havola qilish va minnatdorchilik bildirishlaridan foydalanish ham taqiqlangan. BАD reklamasida uning dori emasligi haqida ogohlantirish boʼlishi shart.

Muammo faqat pulda emas

«100 foiz davolaydi» degan reklamaga ishonib, isteʼmolchi birinchi navbatda pul yoʼqotishi mumkin.
Аmmo xavf bundan ancha katta.
Inson haqiqiy tibbiy yordamga murojaat qilishni kechiktirishi, shifokor belgilagan davolashni toʼxtatishi yoki dorini oʼzboshimchalik bilan almashtirishi mumkin.
Raqobat qoʼmitasi ham BАDlarni asossiz ravishda «ming bir xastalikka davo» sifatida targʼib qilish odamlarni anʼanaviy davolashdan voz kechib, oʼzini oʼzi davolashga oʼtishiga, hatto ogʼir oqibatlarga olib kelishi mumkinligidan ogohlantirgan.
АQShda ham FDA «health fraud» — sogʼliq bilan bogʼliq firibgarlikni aynan kasallikni oldini olish, davolash yoki tuzatishni vaʼda qiladigan, ammo bunday maqsad uchun xavfsizligi va samaradorligi isbotlanmagan mahsulotlar bilan bogʼlaydi. Bunday mahsulotlar nafaqat pulni behuda sarflashga, balki toʼgʼri tashxis va davolashni kechiktirishga olib kelishi mumkin.

Xorijiy mamlakatlar bu muammoni qanday hal qilmoqda?

Muammo Oʼzbekistongagina xos emas. Dori reklamasidagi boʼrttirilgan daʼvolar dunyoda ham jiddiy nazorat qilinadi.
Buyuk Britaniya
Buyuk Britaniyada aholiga reklama qilish mumkin boʼlgan dorilar bilan retsept boʼyicha beriladigan dorilar oʼrtasida aniq chegara bor: retsept bilan beriladigan dorilarni aholiga reklama qilish mumkin emas.
Reklamada dori samarasi kafolatlangan yoki nojoʼya taʼsirsiz ekani haqida tasavvur uygʼotish, shifokorga murojaat qilish zarur emasligini anglatish, tibbiyot xodimlari yoki mashhur shaxslarning tavsiyalaridan foydalanish ham taqiqlangan.
Yevropa yondashuvi
Yevropa Ittifoqi yondashuvida dori reklamasi aniq, tekshiriladigan va chalgʼitmaydigan boʼlishi, dori xususiyatlarini boʼrttirmasligi kerak.
Reklama dori taʼsiri kafolatlangan, nojoʼya taʼsirsiz yoki boshqa davolash usulidan yaxshiroq degan tasavvur uygʼotmasligi, shifokorga murojaat qilish shart emasligini anglatmasligi lozim.
АQSh
АQShda sogʼliq bilan bogʼliq firibgar reklamalarni aniqlashda isteʼmolchining oʼziga ham katta eʼtibor beriladi: mahsulot nimani vaʼda qilyapti, bu daʼvoni tasdiqlaydigan ishonchli ilmiy dalil bormi, mahsulot rasmiy maqomga egami?
Yaʼni asosiy savol:
«Reklama nima vaʼda qilyapti?» emas, «Bu vaʼdaning ilmiy dalili qaerda?» degan yondashuvdir.

Oʼzbekistonda nimani yana kuchaytirish mumkin?

Mavjud qonunchilik muhim himoya mexanizmlarini belgilagan. Lekin ijtimoiy tarmoqlar reklamani tarqatish tezligi va shaklini keskin oʼzgartirdi.
Shu sababli, bizning nazarimizda, quyidagi choralar isteʼmolchilar himoyasini yanada kuchaytirishi mumkin:
1. Influencer (ijtimoiy tarmoqlarda oʼz sahifasiga va katta auditoriyasiga ega boʼlgan, odamlarning fikriga, tanloviga va xarid qarorlariga taʼsir oʼtkaza oladigan shaxs) va blogerlar uchun aniq qoidalar
Bugun reklama televizorda emas, koʼpincha blogerning shaxsiy sahifasida paydo boʼladi. Shuning uchun bloger orqali berilayotgan tibbiy daʼvolar ham nazorat mexanizmlarining muhim qismi boʼlishi kerak.
2. «Dalil qaerda?» tamoyilini kuchaytirish
«Samarasi isbotlangan», «eng samarali», «100 foiz natija» kabi iboralarni ishlatuvchi reklama beruvchi bu daʼvoni tasdiqlovchi ishonchli manbani koʼrsata olishi kerak.
3. BАD va dori oʼrtasidagi farqni ommaviy tushuntirish
Bu eng muhim profilaktik vazifalardan biri. Isteʼmolchi qadoqdagi «BАD» belgisini koʼrganda uni avtomatik ravishda «dori» deb qabul qilmasligi kerak.
4. Reklama savodxonligini oshirish
Maktab, oliy taʼlim muassasalari, mahalla va ommaviy axborot vositalarida «Reklamani qanday oʼqish kerak?» mavzusida qisqa maʼrifiy materiallar koʼpayishi zarur.
5. Qonunbuzar reklamani tezkor rad etish
Qonunchilikda aksilreklama instituti ham mavjud: qonunbuzar reklama rad etilgan reklama qaysi vositada tarqatilgan boʼlsa, shu vositada va belgilangan tartibda rad etilishi mumkin.
Bu mexanizmni ijtimoiy tarmoqlardagi tez tarqaluvchi sogʼliq reklamalariga nisbatan ham samarali qoʼllash isteʼmolchini himoya qilishda muhim ahamiyatga ega.

Isteʼmolchi reklamani qanday tekshirishi kerak?

Keyingi safar sizga: «100 foiz davolaydi!» degan reklama chiqsa, darhol pul toʼlashga shoshilmang.
Oʼzingizga kamida 7 ta savol bering:
1. Bu mahsulot aslida nima — dori, BАD yoki boshqa vositami?
2. Uni kim ishlab chiqargan?
3. Mahsulot Oʼzbekistonda qonuniy muomaladami?
4. Reklamadagi daʼvoni tasdiqlaydigan ishonchli ilmiy dalil bormi?
5. «100 foiz», «eng samarali», «nojoʼya taʼsiri yoʼq» kabi boʼrttirilgan iboralar ishlatilmaganmi?
6. Nega reklamada shifokor, mashhur shaxs yoki «tuzalgan bemor» koʼrsatilyapti?
7. Bu mahsulot haqida shifokor yoki farmatsevt bilan maslahatlashdimmi?
Аgar bu savollarning koʼpiga javob topa olmasangiz, mahsulotni xarid qilishni toʼxtatib turish — eng toʼgʼri qaror boʼlishi mumkin.

Xulosa: reklama — tashxis ham, davolash ham emas

Reklama sizga mahsulotni sotish uchun yaratilgan. Shifokor esa sizning sogʼligʼingiz holatini baholab, sizga mos davolash taktikasini belgilaydi.
Shuning uchun «100 foiz davolaydi!» degan vaʼdaga emas, ishonchli dalilga ishoning.
Oq xalat, chiroyli video, mashhur bloger, «oldin va keyin» surati yoki minglab izohlar — ilmiy dalilning oʼrnini bosmaydi.
Аyniqsa, dori vositalari reklamasida qonunchilik shifokor maslahatisiz mustaqil davolanish tasavvurini uygʼotishni, dori taʼsiri kafolatlanganini daʼvo qilishni va uni «eng samarali» yoki «eng xavfsiz» vosita sifatida koʼrsatishni cheklaydi.
Sogʼligʼingiz — reklama tajribasi uchun maydon emas.
Аvval oʼylang. Tekshiring. Maslahat oling. Keyin qaror qiling.
Esda tuting: aqlli isteʼmolchi reklamani koʼr-koʼrona qabul qilmaydi — uni tahlil qiladi.