ТУРИСТИК САФАРНИ БЕКОР ҚИЛСАНГИЗ, ПУЛИНГИЗНИ ҚАЙТАРИБ ОЛИШИНГИЗ МУМКИНМИ?

ТУРИСТИК САФАРНИ БЕКОР ҚИЛСАНГИЗ, ПУЛИНГИЗНИ ҚАЙТАРИБ ОЛИШИНГИЗ МУМКИНМИ?

Туризм хизматлари учун олдиндан тўлов қилган истеъмолчилар нималарни билиши керак?

Сўнгги йилларда Ўзбекистонда туризм соҳаси жадал ривожланиб, фуқароларнинг ички ва хорижий саёҳатларга бўлган қизиқиши ортиб бормоқда. Турфирмалар томонидан турли мамлакатларга саёҳатлар, зиёрат турлари, дам олиш масканлари, меҳмонхоналарда яшаш ва бошқа туристик хизматлар таклиф этилмоқда.

Бундай хизматларнинг аксарияти учун фуқаролар шартнома тузиш вақтида ёки сафар бошланишидан анча олдин тўловни амалга оширадилар. Аммо ҳаётда турли ҳолатлар юзага келиши мумкин: кимдир оилавий шароити сабабли сафарга бора олмай қолади, бошқа бировнинг режалари ўзгаради, айрим ҳолларда эса турфирманинг ўзи белгиланган хизматларни тақдим эта олмайди.

Шундай вазиятларда истеъмолчиларни бир савол қизиқтиради: туристик хизмат учун олдиндан тўланган пулни қайтариб олиш мумкинми? Турфирма шартномани бекор қилишга рози бўлмаса, нима қилиш керак?

Бу саволларга жавоб топиш учун туризм соҳасига оид қонунчилик ҳамда истеъмолчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисидаги қонун ҳужжатларига мурожаат қилиш лозим.

Туристик хизмат харидори ҳам истеъмолчи ҳисобланади

Аввало, бир муҳим жиҳатни билиб олиш керак: фуқаро ўзининг шахсий эҳтиёжлари учун туристик хизмат буюртма қилса, у қонунчилик нуқтаи назаридан истеъмолчи ҳисобланади.

Демак, турфирма билан шартнома тузган, туристик йўлланма сотиб олган ёки саёҳат учун олдиндан пул тўлаган фуқаро ҳам истеъмолчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисидаги қонунчилик билан кафолатланган ҳуқуқлардан фойдаланади.

Бунда туристик хизматлар кўрсатиш муносабатлари нафақат истеъмолчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисидаги Қонун, балки Вазирлар Маҳкамасининг 2020 йил 10 июлдаги 433-сон қарори билан тасдиқланган туроператор ва турагентлик хизматларини кўрсатиш тартиби тўғрисидаги низом ҳамда Фуқаролик кодекси нормалари билан ҳам тартибга солинади.

Шартнома имзоланганидан кейин сафардан воз кечиш мумкинми?

Ҳа, туристик хизмат учун шартнома имзоланган ва тўлов амалга оширилган бўлса ҳам, истеъмолчи муайян шартлар асосида шартномани бекор қилишни талаб қилиши мумкин.

Бироқ бу ерда муҳим ҳуқуқий фарқ бор.

Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 703-моддасига кўра, ҳақ эвазига хизмат кўрсатиш шартномаларига сайёҳлик хизматлари ҳам киради.

Кодекснинг 707-моддасида эса буюртмачи хизматларнинг белгиланган баҳосини батамом тўлаш шарти билан ҳақ эвазига хизмат кўрсатиш шартномасини бекор қилишни талаб қилишга ҳақли эканлиги белгиланган. Бунда шартнома ижрочининг айбли ҳаракатлари туфайли бекор қилинган ҳолатлар бундан мустасно.

Бу нормани тўғри тушуниш муҳим: агар турист ўз хоҳиши билан, турфирманинг шартнома бўйича мажбуриятларини бузмаган ҳолда сафардан воз кечса, тўланган маблағнинг тўлиқ қайтарилиши ҳар доим ҳам талаб қилиниши мумкин эмас. Масала шартноманинг ҳуқуқий хусусияти, уни бекор қилиш асослари ва томонларнинг мажбуриятларидан келиб чиқиб ҳал этилади.

Шу сабабли, сафардан воз кечиш нияти пайдо бўлган заҳоти турфирмага ёзма равишда мурожаат қилиш, шартномани бекор қилиш ва ўзаро ҳисоб-китобни амалга ошириш масаласини расмийлаштириш зарур.

Қайси ҳолатларда пулни қайтаришни талаб қилиш мумкин?

Амалиётда бу масалани бир нечта ҳолатга ажратиб кўриб чиқиш мақсадга мувофиқ.

1. Турфирма шартномадаги хизматларни кўрсатмаса ёки мажбуриятларини бузса.

Масалан, фуқаро хорижий давлатга саёҳат қилиш учун пул тўлади. Шартномада авиачипта, меҳмонхонада яшаш, овқатланиш ва экскурсия хизматлари назарда тутилган. Бироқ турфирма белгиланган муддатда сафарни ташкил этмади ёки келишилган хизматларни тақдим этмади.

Бундай ҳолатда истеъмолчи ўз ҳуқуқларини ҳимоя қилиш учун қонуний асосларга эга бўлади.

«Истеъмолчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида»ги Қонуннинг 19-моддасига мувофиқ, ижрочи хизмат кўрсатишни шартномада белгиланган муддатда, ҳажмда ва сифатда амалга ошириши шарт.

Агар ижрочи хизмат кўрсатишга ўз вақтида киришмаса ёки уни белгиланган муддатда бажармаслиги аниқ бўлиб қолса, истеъмолчи шартномадан воз кечиш ва етказилган зарарни қоплашни талаб қилишга ҳақли.

Шунингдек, хизмат шартлари жиддий бузилган ёки жиддий нуқсонларга йўл қўйилган тақдирда истеъмолчи шартномани бекор қилиш, зарарни тўлиқ қоплаш ва қонунда белгиланган бошқа талабларни қўйиши мумкин.

2. Туристик хизматлар шартномада белгиланган талабларга мос келмаса.

Масалан, фуқарога уч юлдузли меҳмонхона таклиф қилинган бўлса-да, амалда ундан анча паст даражадаги жойлаштириш воситаси тақдим этилди. Ёки шартномада белгиланган овқатланиш, транспорт, экскурсия ва бошқа хизматлар бажарилмади.

Бундай вазиятда истеъмолчи хизматдаги камчиликларни бартараф этишни, хизмат қийматини камайтиришни ёки шартномани бекор қилиб, етказилган зарарни қоплашни талаб қилиши мумкин.

Бунда шартномада кўрсатилган хизматлар, туристик йўлланма (ваучер), тўлов ҳужжатлари ва амалда тақдим этилган хизматлар ўртасидаги фарқни тасдиқловчи далиллар муҳим аҳамиятга эга.

3. Сафарни амалга ошириш имконияти бўлмаган фавқулодда ҳолатлар юзага келса.

Айрим ҳолларда саёҳат режалаштирилган мамлакатда хавфсизлик билан боғлиқ жиддий вазият юзага келиши, давлат томонидан кириш-чиқиш чекловлари жорий этилиши ёки туристик хизматларни тақдим этиш имконияти йўқолиши мумкин.

433-сон қарор билан тасдиқланган Низомнинг 29-бандига мувофиқ, шартнома тузишда асос қилиб олинган ҳолатлар ўзгарганлиги сабабли томонлардан ҳар бири шартномани ўзгартириш ёки бекор қилишни талаб қилишга ҳақли.

Шунингдек, мазкур Низомнинг 31-бандига кўра, туристик хизматларни тақдим этиш имконияти бўлмаган фавқулодда ҳолатлар юзага келганда туроператор шартномани бекор қилиш ҳуқуқига эга. Гуруҳни шакллантириш учун зарур туристлар сони таъминланмаган ҳолатда эса туристларга шартнома бекор қилиниши ҳақида тур бошланишидан камида 20 кун олдин хабар берилиши керак.

Бундай вазиятларда тўланган маблағларни қайтариш масаласи шартнома шартлари, фавқулодда ҳолатнинг ҳуқуқий оқибатлари ва амалдаги қонунчилик асосида ҳал этилади.

Сафарга бора олмаган туристнинг пули қайтариладими?

Энг кўп учрайдиган ҳолатлардан бири — туристнинг ўзи сафарга бора олмай қолиши.

Масалан, фуқаро оилавий шароит, хизмат сафари, саломатлиги ёки бошқа шахсий сабабларга кўра режалаштирилган саёҳатдан воз кечмоқчи бўлди.

Бундай ҳолатда турфирмага мурожаат қилиб, шартномани бекор қилишни талаб қилиш мумкин. Лекин Фуқаролик кодексининг 707-моддасидаги қоидага кўра, буюртмачи шартномани бекор қилишда хизматларнинг белгиланган баҳосини батамом тўлаш мажбуриятига эга бўлиши мумкин.

Шу боис, «сафарга бормасам, пулнинг ҳаммасини қайтариб оламан» ёки аксинча, «турфирма ҳар қандай ҳолатда ҳам пулимни ушлаб қолиши мумкин» деган хулосаларнинг иккаласи ҳам нотўғри.

Масалан, турист сафардан воз кечиш ҳақида тур бошланишидан анча олдин мурожаат қилган бўлса, томонлар шартномани бекор қилиш, хизматларни бошқа шахсга расмийлаштириш ёки бошқа санага кўчириш бўйича келишувга эришишлари мумкин.

Агар шартномада бекор қилиш учун алоҳида шартлар белгиланган бўлса, уларнинг қонунчиликка мувофиқлиги ҳам баҳоланиши керак.

Энг муҳими, турфирма истеъмолчига қонунчиликда берилган ҳуқуқларни чекловчи ёки қонунга зид шартларни ўз шартномасига киритиш орқали ўзини ҳар қандай жавобгарликдан озод қила олмайди.

«Пул қайтарилмайди» деган шартнома банди қонунийми?

Айрим туристик компаниялар шартномаларида «тўланган маблағ қайтарилмайди», «сафар бекор қилинса, пул тўлиқ ушлаб қолинади» каби шартлар учраши мумкин.

Бироқ бундай бандларнинг мавжудлиги улар ҳар қандай вазиятда қонуний ҳисобланади, дегани эмас.

«Истеъмолчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида»ги Қонуннинг 21-моддасига мувофиқ, истеъмолчининг ҳуқуқларини чеклайдиган ва қонунчиликка зид бўлган шартнома талаблари ҳақиқий эмас деб ҳисобланади. Агар бундай шартларни қўллаш натижасида истеъмолчига зарар етказилса, ушбу зарар ижрочи томонидан қопланиши лозим.

Демак, турфирма шартномадаги «пул қайтарилмайди» деган умумий иборага таяниб, қонунчиликда белгиланган истеъмолчи ҳуқуқларини инкор этиши мумкин эмас.

Шу билан бирга, Фуқаролик кодексининг 707-моддасида буюртмачининг ўз ташаббуси билан шартномани бекор қилишига оид алоҳида қоида мавжудлигини ҳам унутмаслик керак. Шунинг учун ҳар бир низо шартноманинг мазмуни ва бекор қилиш асосларини ҳисобга олган ҳолда баҳоланади.

Турфирма сафарни бекор қилса, турист қандай ҳуқуқларга эга?

Туристик хизматлардан фойдаланишда ташаббус ҳар доим ҳам истеъмолчи томонидан билдирилмайди. Баъзан турфирманинг ўзи ҳам белгиланган сафарни амалга ошира олмаслиги мумкин.

Масалан:
– туристик гуруҳни шакллантириш учун етарли иштирокчилар йиғилмаслиги;
– белгиланган йўналиш бўйича сафарни ташкил этиш имконияти йўқолиши;
– шартномада кўрсатилган хизматларни тақдим этишда жиддий муаммолар юзага келиши.
Бундай ҳолларда турфирма истеъмолчини ўз вақтида хабардор қилиши ва шартномадаги мажбуриятларини қонунчилик талабларига мувофиқ бажариши лозим.

Айниқса, 433-сон қарор билан тасдиқланган Низомнинг 31-бандида гуруҳни шакллантириш учун зарур туристлар сони таъминланмаган тақдирда, шартнома бекор қилиниши ҳақида туристларга сафар бошланишидан камида 20 кун олдин хабар бериш талаби белгиланган.

Бу ерда бир муҳим жиҳатни таъкидлаш лозим: мазкур 20 кунлик муддат туристнинг сафардан воз кечиши учун белгиланган умумий муддат эмас. У туроператор томонидан гуруҳ етарли шаклланмаганлиги сабабли шартномани бекор қилиш ҳақида олдиндан хабар беришга тааллуқли.

Агар турфирма шартнома бўйича ўз мажбуриятларини бажармаса, истеъмолчи тўланган маблағни қайтариш, етказилган моддий ва маънавий зарарни қоплашни талаб қилиш ҳуқуқига эга. Бу талаблар туристик хизматларни кўрсатиш тартиби тўғрисидаги Низомнинг 32-бандида ҳам назарда тутилган.

Муддати ўтган туристик йўлланма учун тўланган пулни қайтариш мумкинми?

Бу масалада ҳам истеъмолчилар билиши керак бўлган алоҳида ҳуқуқий норма мавжуд.

433-сон қарор билан тасдиқланган Низомнинг 30-бандига мувофиқ, агар туризм маҳсулоти буюртмачиси туроператор томонидан тақдим этилган мажбуриятнома амал қилиш муддати тугагунга қадар ундан фойдаланмаса, туризм маҳсулотини сотиш тўғрисидаги шартнома бекор қилинади.

Бундай ҳолатда туроператор буюртмачи томонидан тўланган пулни мажбуриятнома муддати тугаган кундан бошлаб 10 иш кунидан кечиктирмай қайтариши шарт.

Масалан, фуқаро турфирмадан муайян муддат давомида фойдаланиш мумкин бўлган туристик маҳсулотни сотиб олди ва унга тегишли мажбуриятнома берилди. Фуқаро ушбу муддат ичида хизматдан фойдаланмади. Мажбуриятнома муддати тугагач, туроператор шартномани бекор қилиши ва тўланган маблағни 10 иш куни ичида қайтариши лозим.

Бироқ бу қоидани барча туристик шартномаларга татбиқ этиш мумкин эмас. У айнан мазкур Низомда назарда тутилган мажбуриятнома асосида тақдим этилган туризм маҳсулотига тааллуқли. Шунинг учун шартнома ва мажбуриятноманинг мазмунига алоҳида эътибор қаратиш зарур.

Пулни қайтариб олиш учун истеъмолчи нима қилиши керак?

Агар туристик хизматдан воз кечиш ёки турфирма мажбуриятларини бажармаганлиги сабабли шартномани бекор қилиш зарурати туғилса, қуйидаги тартибда ҳаракат қилиш мақсадга мувофиқ.

1. Шартномани диққат билан ўрганинг.

Шартномада уни бекор қилиш тартиби, томонларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари, тўловни қайтариш шартлари, томонларнинг жавобгарлиги ва низоларни ҳал этиш тартиби кўрсатилган бўлиши керак.

Шунингдек, туристик йўлланмада (ваучерда) қайси хизматлар, қандай муддатда ва қандай нархда тақдим этилиши белгиланганини текширинг.

2. Турфирмага ёзма ариза билан мурожаат қилинг.

Аризада шартномани бекор қилиш сабабини, тўланган маблағ миқдорини ва уни қайтариш бўйича талабингизни аниқ кўрсатинг.

Агар турфирма муайян суммани ушлаб қолишини билдирса, ушбу маблағ қандай ҳуқуқий асосда ушлаб қолинаётганини ва ҳисоб-китоб қандай амалга оширилганини ёзма равишда тушунтиришни талаб қилинг.

3. Тўлов ва шартнома ҳужжатларини сақланг.

Қуйидаги ҳужжатлар низони ҳал этишда муҳим далил бўлиши мумкин:
– туристик хизмат кўрсатиш шартномаси;
– туристик йўлланма (ваучер);
– касса чеки, банк тўлов ҳужжати ёки пул ўтказилганлигини тасдиқловчи маълумот;
– турфирма билан ёзишмалар;
– хизматлар бажарилмаганлигини ёки шартнома шартлари бузилганлигини тасдиқловчи фото, видео ва бошқа далиллар;
– турфирмага юборилган ариза ва унинг жавоби.

4. Талаб қаноатлантирилмаса, тегишли ташкилотларга мурожаат қилинг.

Агар турфирма қонуний талабни бажармаса ёки асоссиз равишда пулни қайтаришдан бош тортса, истеъмолчи ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ваколатига эга давлат органига ёки истеъмолчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш жамоат бирлашмаларига мурожаат қилиши мумкин.

Шунингдек, ўз ҳуқуқларини суд орқали ҳимоя қилиш ҳуқуқи ҳам мавжуд.

Шартнома тузишдан олдин нималарга эътибор бериш керак?

Кейинчалик пулни қайтариш билан боғлиқ муаммоларга дуч келмаслик учун туристик хизматни сотиб олишдан олдин қуйидаги тавсияларга амал қилиш лозим:

1. Турфирманинг расмий фаолияти, реквизитлари ва шартнома тузиш ваколатини текширинг.
2. Шартномани ўқимасдан имзоламанг, айниқса уни бекор қилиш ва пулни қайтаришга оид бандларини диққат билан ўрганинг.
3. Сафар нархига авиачипта, меҳмонхона, овқатланиш, трансфер, суғурта ва бошқа хизматлар киритилган-киритилмаганини аниқланг.
4. Сафарни бекор қилишда қўлланиладиган шартлар, тўловни қайтариш тартиби ва муддатини олдиндан келишиб олинг.
5. Тўловни имкон қадар расмий тўлов воситалари орқали амалга оширинг ва тасдиқловчи ҳужжатларни сақланг.
6. Туристик йўлланма (ваучер), авиачипта ва бошқа зарур ҳужжатларни олинг.

Эътиборли жиҳати шундаки, 433-сон қарор билан тасдиқланган Низомнинг 21-бандида туристик хизматлар шартномасида туроператор ёки турагентнинг номи, манзили, фаолият йўналиши ва лицензия рақами, туризм маҳсулотининг нархи, тўлов тартиби, томонларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари, шартномани ўзгартириш ва бекор қилиш шартлари каби маълумотлар назарда тутилиши белгиланган.

Шунингдек, мазкур Низомнинг 28-бандига мувофиқ, туроператор ёки турагент сафар бошланишидан камида 24 соат олдин буюртмачига асл шартнома, туристик чипта, ваучер ва туристик маҳсулот таркибига киритилган хизматлардан фойдаланиш ҳуқуқини тасдиқловчи бошқа ҳужжатларни тақдим этиши шарт.

Хулоса: сафарга пул тўлашдан олдин ҳуқуқингизни ҳам ўйланг!

Туризм хизматлари бозорининг ривожланиши, шубҳасиз, ижобий жараён. Бироқ бу соҳада истеъмолчиларнинг ҳуқуқлари ишончли ҳимоя қилиниши, туристик компаниялар эса ўз зиммасига олган мажбуриятларни масъулият билан бажариши керак.

Истеъмолчилар ҳам бир ҳақиқатни унутмасликлари лозим: туристик сафар учун пул тўлаш билан боғлиқ муносабатлар оддий оғзаки келишув эмас, балки муайян ҳуқуқ ва мажбуриятларни юзага келтирадиган шартномавий муносабатлардир.

Шунинг учун шартнома тузишда шошилмаслик, унинг ҳар бир бандини ўқиб чиқиш, айниқса сафарни бекор қилиш ва тўланган маблағни қайтариш шартларини олдиндан аниқлаш зарур.

Энг муҳими, туристик хизматдан фойдаланишда юзага келган ҳар қандай низода истеъмолчи ўз ҳуқуқларини билиши ва уларни қонун доирасида ҳимоя қила олиши керак. Чунки ҳуқуқий саводхонлик — истеъмолчи манфаатларини ҳимоя қилишнинг энг муҳим воситасидир.

Post Comment

Sizga qiziqarli bo'lishi mumkin