Kafeda xizmat haqi majburiymi?

Kafe yoki restoranda ovqatlanib bo‘lib, hisob so‘rasangiz, ofisiant: «Xizmat haqi — 10 foiz» yoki «Servis — 15 foiz» deb qo‘shimcha summa kiritishi mumkin. Ba’zi hollarda esa bu haqda iste’molchiga oldindan aytilmaydi. Shunda haqli savol tug‘iladi: kafe xizmat haqini majburiy ravishda undirishi mumkinmi?

Bu savolga «xizmat haqi umuman mumkin emas» yoki «kafe xohlagancha xizmat haqi belgilashi mumkin» degan ikki qarama-qarshi, lekin birdek sodda javob berish to‘g‘ri emas. Asosiy masala — iste’molchiga xizmat ko‘rsatish shartlari va xizmat haqi miqdori oldindan aniq va tushunarli ma’lum qilinganmi, iste’molchi bu shartlardan xabardor holda xizmatni tanlaganmi hamda unga ko‘rsatilmagan xizmat uchun haq undirilmayaptimi, shunda.

O‘zbekistonda umumiy ovqatlanish korxonalari — restoran, kafe, oshxona, bar va boshqa shu kabi ob’ektlar faoliyati iste’molchilar huquqlarini himoya qilishga oid qonunchilik bilan tartibga solinadi. Demak, restoran yoki kafe menyusida yoki iste’molchiga taqdim etiladigan boshqa axborotda xizmat haqi va uning miqdori haqida oldindan ma’lumot berilgan bo‘lishi muhim.

Tasavvur qiling: menyuda palov — 50 ming so‘m. Siz buyurtma berdingiz. Hisob kelganda esa palov uchun 50 ming so‘mdan tashqari yana 10 foiz «xizmat haqi» qo‘shilgan.

Agar sizga xizmat haqi mavjudligi va uning miqdori buyurtma berishdan oldin aniq ma’lum qilinmagan bo‘lsa, bu holat iste’molchi uchun jiddiy savol tug‘diradi. Chunki iste’molchi tovar yoki xizmat haqida oldindan to‘g‘ri va to‘liq ma’lumot olish hamda uni erkin tanlash huquqiga ega.

Yana bir muhim qoida bor: qonunning 21-moddasiga muvofiq, sotuvchi yoki ijrochi iste’molchini haq evaziga qo‘shimcha tovar sotib olishga yoki qo‘shimcha xizmatdan foydalanishga qistashga haqli emas. Shuningdek, ko‘rsatilmagan xizmat uchun haq olish mumkin emas.

Demak, «10 foiz xizmat haqi» avtomatik ravishda noqonuniymi? Yo‘q, masala bundan nozikroq.

Umumiy ovqatlanish korxonasi xizmat ko‘rsatish shartlarini, jumladan ofisiant xizmati uchun haq miqdorini iste’molchiga oldindan to‘liq ma’lum qilishi kerak. Iste’molchi esa qanday xizmat va qanday shartlarda ko‘rsatilayotganini bilishi lozim.

Shuning uchun:
«Xizmat haqi umuman bo‘lmaydi» — degan xulosa to‘g‘ri emas.

Ammo:

«Kafe hisob oxirida istalgan miqdorda xizmat haqini iste’molchining roziligisiz qo‘shib qo‘ya oladi» — degan qarash ham qonunchilikdagi iste’molchining axborot olish, erkin tanlash va qo‘shimcha xizmatlarni majburan qabul qilmaslik huquqlariga mos kelmaydi.

Kafe «servis» deb alohida pul olsa, nimani tekshirish kerak?
1. Menyuni diqqat bilan o‘qing
– taom narxi bilan birga xizmat ko‘rsatish tartibi va qo‘shimcha haqlar haqidagi ma’lumotlarga e’tibor bering.

2. Xizmat haqi qancha ekanini oldindan biling
– 5, 10, 15 yoki boshqa foiz bo‘ladimi — buyurtma berishdan avval aniq bo‘lishi kerak.

3. «Bu haqda bilmagan edim» holatiga tushib qolmang
– agar qo‘shimcha haq menyuda yoki boshqa ochiq axborotda ko‘rsatilmagan bo‘lsa, hisob-kitob vaqtida bu holat iste’molchining asosli e’tiroziga sabab bo‘lishi mumkin.

4. Ko‘rsatilmagan xizmat uchun pul to‘lamang
– qonunchilikda ijrochining iste’molchiga ko‘rsatilmagan xizmat uchun haq olishiga yo‘l qo‘yilmasligi aniq belgilangan.

5. Hisob-kitobni tekshiring
– taomlar soni, narxi, xizmat haqi va boshqa to‘lovlar alohida ko‘rsatilganini tekshiring. Umumiy ovqatlanish korxonasi iste’molchiga sotilgan taom va mahsulotlarning miqdori hamda og‘irligini tekshirish imkoniyatini ham yaratishi kerak.

Yana bir muhim holat: «set» yoki majburiy kompleks buyurtma. «Set» tayyor kompleks tushlik yoki kechki ovqat bo‘lib, odatda unga gazaklar, asosiy ovqat va desert kiradi.

Xizmat haqi masalasi bilan birga kafe va restoranlarda majburiy «set»lar masalasi ham dolzarb. Ya’ni, «faqat shu setni olasiz», «boshqa buyurtma qabul qilinmaydi» kabi shartlar ham iste’molchining erkin tanlash huquqi nuqtai nazaridan baholanishi kerak.

Agar kafe bilan hisob-kitobda kelishmovchilik chiqsa-chi? Bu holatda, avvalo, vaziyatni xotirjamlik bilan aniqlashtiring. Masalan, «Menyuda xizmat haqi ko‘rsatilganmi? Uning miqdori qancha? Bu haqda buyurtma berishdan oldin ma’lum qilinganmi?» deb so‘rashingiz mumkin.

Agar hisobda xato, kam tortish yoki xizmatda kamchilik bor deb hisoblasangiz, umumiy ovqatlanish korxonasi rahbariyati yoki mas’ul xodimiga murojaat qilish huquqingiz bor. Amaldagi qoidalarga ko‘ra, umumiy ovqatlanish xizmatlarida kamchiliklar, kam tortish yoki hisob-kitobda xatolar aniqlansa, iste’molchi holatga qarab to‘lov miqdorini kamaytirish, kamchilikni bepul bartaraf etish, xizmatni qayta bajarish yoki boshqa qonuniy talablarni qo‘yishi mumkin.

Kafeda «xizmat haqi» degan qo‘shimcha to‘lovning mavjudligi avtomatik ravishda noqonuniy deb baholanmaydi. Lekin kafe yoki restoran iste’molchini xizmat ko‘rsatish shartlari, jumladan ofisiant xizmati uchun haq miqdori haqida oldindan, to‘liq va tushunarli tarzda xabardor qilishi kerak. Iste’molchini qo‘shimcha xizmatdan foydalanishga majburlash yoki ko‘rsatilmagan xizmat uchun haq undirish mumkin emas.

Shuning uchun keyingi safar kafega borganda hisob kelguncha kutmang — buyurtma berishdan oldin menyudagi shartlarni o‘qing.

Iste’molchi uchun eng yaxshi qoida oddiy:

«Avval shartni bil — keyin buyurtma ber!»