Нуқсонли товар – истеъмолчи учун ҳукм эмас : ҳуқуқингизни қандай ҳимоя қиласиз?

Бозор иқтисодиёти шароитида истеъмолчи ва сотувчи ўртасидаги муносабатлар тобора мураккаблашиб бормоқда. Ҳар куни биз турли маҳсулот ва хизматларни харид қиламиз, бироқ баъзан сотиб олинган товар нуқсонли бўлиб чиқиши мумкин. Бундай ҳолатда кўпчилик истеъмолчилар ўз ҳуқуқларини тўлиқ билмагани сабабли зарар кўради ёки муаммони ҳал қила олмайди. Аслида эса нуқсонли товар – истеъмолчи учун “ҳукм” эмас, балки ўз ҳуқуқларини амалга ошириш имкониятидир.

Нуқсонли товар нима? Нуқсонли товар – бу сифат талабларига жавоб бермайдиган, ишлашида камчиликлари бўлган ёки ишлаб чиқариш стандартларига мос келмайдиган маҳсулотдир. У қуйидаги кўринишларда бўлиши мумкин: Ишлаб чиқаришдаги техник хатолар нотўғри йиғилган маҳсулот, яроқлилик муддати ўтган маҳсулот, реклама ва реал сифат ўртасидаги номувофиқлик, хавфсизлик талабларига жавоб бермаслик.

Бозор иқтисодиёти шароитида истеъмолчи ва сотувчи ўртасидаги муносабатлар жуда муҳим аҳамиятга эга. Ҳар куни турли маҳсулотлар харид қилинади, аммо баъзи ҳолларда сотиб олинган товар нуқсонли бўлиб чиқиши мумкин. Бундай вазиятда кўплаб истеъмолчилар ўз ҳуқуқларини билмаслиги ёки улардан фойдаланмаслиги сабабли зарар кўради. Аслида эса нуқсонли товар истеъмолчи учун ҳукм эмас, балки ўз ҳуқуқларини ҳимоя қилиш имкониятидир.

Истеъмолчи қонунчиликка мувофиқ бир қатор ҳуқуқларга эга. У сифатли товар олиш, товар ҳақида тўлиқ маълумотга эга бўлиш, нуқсонли маҳсулотни алмаштириш ёки қайтариш, бепул таъмирлашни талаб қилиш ҳамда етказилган зарарни қоплатиш ҳуқуқига эга. Бундан ташқари, истеъмолчи суд ва тегишли давлат органларига мурожаат қилиш имкониятига ҳам эга.

Агар истеъмолчи нуқсонли товар сотиб олса, аввало сотувчига мурожаат қилиши керак. У товарни алмаштириш, пулни қайтариш ёки таъмирлашни талаб қилиши мумкин. Харид қилинган маҳсулот чеки ва бошқа ҳужжатларни сақлаб қўйиш жуда муҳим, чунки улар асосий далил ҳисобланади. Зарур ҳолларда мустақил экспертиза ўтказилади ва товарнинг нуқсони аниқланади. Агар муаммо ҳал этилмаса, истеъмолчи давлат истеъмолчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш органларига ёки судга мурожаат қилиши мумкин.

Сотувчи ва ишлаб чиқарувчи ҳам маълум мажбуриятларга эга. Улар сифатли маҳсулот сотиши, кафолат шартларини бажариши, нуқсонли товарни алмаштириши ёки қайтариб олиши ва истеъмолчига зарар етказмаслиги керак. Бу талаблар қонун билан мустаҳкамланган.

Истеъмолчи ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тизими бир неча босқичдан иборат. Унга давлат назорати, суд ҳимояси, жамоатчилик ташкилотлари фаолияти ва экспертиза хизматлари киради. Бу тизим истеъмолчининг манфаатларини ҳимоя қилишга хизмат қилади.

Истеъмолчи нуқсонли товар аниқланганда бир нечта вариантдан фойдаланиши мумкин. У товарни сотувчига қайтариб, уни бошқа сифатли маҳсулотга алмаштиришни талаб қилиши, пулини қайтариб олиши ёки бепул таъмирлашни сўраши мумкин. Баъзи ҳолларда нархни камайтириш ҳам талаб қилинади. Бу ҳуқуқлар истеъмолчининг эркин танловини таъминлайди.

Муҳим жиҳатлардан бири шуки, истеъмолчи ҳар доим харид қилган товарига оид ҳужжатларни, яъни чек, квитанция ёки кафолат талонини сақлаши керак. Чунки бу ҳужжатлар кейинчалик ҳуқуқий даъволар учун асос бўлиб хизмат қилади.

Агар сотувчи истеъмолчининг талабини бажармаса, истеъмолчи давлат органларига мурожаат қилиши мумкин. Хулоса қилиб айтганда, нуқсонли товар истеъмолчи учун муаммо эмас, балки ўз ҳуқуқларини амалга ошириш имкониятидир. Ўз ҳуқуқларини билган ва уни ҳимоя қила олган истеъмолчигина бозорда адолат ва сифатни таъминлашга ҳисса қўша олади.

Таҳлиллар шуни кўрсатадики, истеъмолчи нуқсонли товар аниқланганда уни алмаштириш, қайтариш, бепул таъмирлаш ёки тўланган пулни қайтариб олиш каби ҳуқуқларга эга. Ушбу ҳуқуқлар қонунчилик билан мустаҳкамланган бўлиб, сотувчи ва ишлаб чиқарувчиларнинг мажбуриятларини ҳам белгилаб беради. Яна бир муҳим жиҳат – истеъмолчи ўз ҳуқуқларини билмаслиги сотувчилар томонидан суиистеъмол қилиниши мумкин. Шунинг учун ҳуқуқий саводхонликни ошириш жуда муҳим ҳисобланади. Мактаб, коллеж ва олий таълим муассасаларида истеъмолчи ҳуқуқлари бўйича билим бериш жамиятда адолатли савдо муҳитини шакллантиради.

Моҳинур Анварова,

Фарғона давлат университети филология факультети

ўзбек тили йўналиши 3-курс 23.90 гуруҳ талабаси.