Nuqsonli tovar — iste’molchi uchun hukm emas : huquqingizni qanday himoya qilasiz?

Bozor iqtisodiyoti sharoitida iste’molchi va sotuvchi o‘rtasidagi munosabatlar tobora murakkablashib bormoqda. Har kuni biz turli mahsulot va xizmatlarni xarid qilamiz, biroq ba’zan sotib olingan tovar nuqsonli bo‘lib chiqishi mumkin. Bunday holatda ko‘pchilik iste’molchilar o‘z huquqlarini to‘liq bilmagani sababli zarar ko‘radi yoki muammoni hal qila olmaydi. Aslida esa nuqsonli tovar – iste’molchi uchun “hukm” emas, balki o‘z huquqlarini amalga oshirish imkoniyatidir.

Nuqsonli tovar nima? Nuqsonli tovar – bu sifat talablariga javob bermaydigan, ishlashida kamchiliklari bo‘lgan yoki ishlab chiqarish standartlariga mos kelmaydigan mahsulotdir. U quyidagi ko‘rinishlarda bo‘lishi mumkin: Ishlab chiqarishdagi texnik xatolar noto‘g‘ri yig‘ilgan mahsulot, yaroqlilik muddati o‘tgan mahsulot, reklama va real sifat o‘rtasidagi nomuvofiqlik, xavfsizlik talablariga javob bermaslik.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida iste’molchi va sotuvchi o‘rtasidagi munosabatlar juda muhim ahamiyatga ega. Har kuni turli mahsulotlar xarid qilinadi, ammo ba’zi hollarda sotib olingan tovar nuqsonli bo‘lib chiqishi mumkin. Bunday vaziyatda ko‘plab iste’molchilar o‘z huquqlarini bilmasligi yoki ulardan foydalanmasligi sababli zarar ko‘radi. Aslida esa nuqsonli tovar iste’molchi uchun hukm emas, balki o‘z huquqlarini himoya qilish imkoniyatidir.
Iste’molchi qonunchilikka muvofiq bir qator huquqlarga ega. U sifatli tovar olish, tovar haqida to‘liq ma’lumotga ega bo‘lish, nuqsonli mahsulotni almashtirish yoki qaytarish, bepul ta’mirlashni talab qilish hamda yetkazilgan zararni qoplatish huquqiga ega. Bundan tashqari, iste’molchi sud va tegishli davlat organlariga murojaat qilish imkoniyatiga ham ega.
Agar iste’molchi nuqsonli tovar sotib olsa, avvalo sotuvchiga murojaat qilishi kerak. U tovarni almashtirish, pulni qaytarish yoki ta’mirlashni talab qilishi mumkin. Xarid qilingan mahsulot cheki va boshqa hujjatlarni saqlab qo‘yish juda muhim, chunki ular asosiy dalil hisoblanadi. Zarur hollarda mustaqil ekspertiza o‘tkaziladi va tovarning nuqsoni aniqlanadi. Agar muammo hal etilmasa, iste’molchi davlat iste’molchilar huquqlarini himoya qilish organlariga yoki sudga murojaat qilishi mumkin.
Sotuvchi va ishlab chiqaruvchi ham ma’lum majburiyatlarga ega. Ular sifatli mahsulot sotishi, kafolat shartlarini bajarishi, nuqsonli tovarni almashtirishi yoki qaytarib olishi va iste’molchiga zarar yetkazmasligi kerak. Bu talablar qonun bilan mustahkamlangan.
Iste’molchi huquqlarini himoya qilish tizimi bir necha bosqichdan iborat. Unga davlat nazorati, sud himoyasi, jamoatchilik tashkilotlari faoliyati va ekspertiza xizmatlari kiradi. Bu tizim iste’molchining manfaatlarini himoya qilishga xizmat qiladi.
Iste’molchi nuqsonli tovar aniqlanganda bir nechta variantdan foydalanishi mumkin. U tovarni sotuvchiga qaytarib, uni boshqa sifatli mahsulotga almashtirishni talab qilishi, pulini qaytarib olishi yoki bepul ta’mirlashni so‘rashi mumkin. Ba’zi hollarda narxni kamaytirish ham talab qilinadi. Bu huquqlar iste’molchining erkin tanlovini ta’minlaydi.
Muhim jihatlardan biri shuki, iste’molchi har doim xarid qilgan tovariga oid hujjatlarni, ya’ni chek, kvitansiya yoki kafolat talonini saqlashi kerak. Chunki bu hujjatlar keyinchalik huquqiy da’volar uchun asos bo‘lib xizmat qiladi.
Agar sotuvchi iste’molchining talabini bajarmasa, iste’molchi davlat organlariga murojaat qilishi mumkin.
Xulosa qilib aytganda, nuqsonli tovar iste’molchi uchun muammo emas, balki o‘z huquqlarini amalga oshirish imkoniyatidir. O‘z huquqlarini bilgan va uni himoya qila olgan iste’molchigina bozorda adolat va sifatni ta’minlashga hissa qo‘sha oladi.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, iste’molchi nuqsonli tovar aniqlanganda uni almashtirish, qaytarish, bepul ta’mirlash yoki to‘langan pulni qaytarib olish kabi huquqlarga ega. Ushbu huquqlar qonunchilik bilan mustahkamlangan bo‘lib, sotuvchi va ishlab chiqaruvchilarning majburiyatlarini ham belgilab beradi. Yana bir muhim jihat – iste’molchi o‘z huquqlarini bilmasligi sotuvchilar tomonidan suiiste’mol qilinishi mumkin. Shuning uchun huquqiy savodxonlikni oshirish juda muhim hisoblanadi. Maktab, kollej va oliy ta’lim muassasalarida iste’molchi huquqlari bo‘yicha bilim berish jamiyatda adolatli savdo muhitini shakllantiradi.

Mohinur Anvarova,
Farg’ona davlat universiteti filologiya fakulteti
o’zbek tili yo’nalishi 3-kurs 23.90 guruh talabasi.