«100 фоиз даволайди!» деган рекламага ишониш мумкинми? || Дори, БАД ва турли «мўъжизавий» воситалар рекламасидаги даъволарга қандай ёндашиш керак?

Бугун ижтимоий тармоқни очсангиз, турли касалликларга «тез ва кафолатли» ечим таклиф қилаётган рекламаларга дуч келишингиз мумкин. «100 фоиз даволайди!», «Бир ҳафтада натижа!», «Ҳеч қандай ножўя таъсири йўқ!», «Барча касалликларга даво!», «Шифокорлар тавсия қилади!» каби иборалар инсонда ишонч уйғотади.

Айниқса, бундай рекламалар оқ халат кийган шахс, «шифокор» қиёфасидаги блогер, «мен ичдим — тузалдим» деган фуқаронинг ҳикояси, даволанишдан олдинги ва кейинги суратлар билан безатилса, маҳсулот ҳақида шубҳа қилиш янада қийинлашади.

Аммо рекламадаги ишончли кўриниш — маҳсулотнинг ҳақиқий самарадорлиги исботланганини англатмайди.

Энг муҳими, бугунги кунда бундай хавф Ўзбекистонда ҳам расмий идоралар эътиборида. Рақобат қўмитаси 2026 йил июн ойида дори воситалари рекламасида «ноёб», «энг самарали», «энг хавфсиз», «кафолатланган натижа», «тез даволайди», «ножўя таъсири йўқ», «самараси исботланган» каби бўрттирилган иборалар қўлланаётганини қайд этди. Қўмита бундай даъволар истеъмолчини чалғитиши ва шифокор маслаҳатисиз ўзбошимчалик билан даволанишга ундаши мумкинлигидан огоҳлантирган.

«100 фоиз даволайди» — оддий реклама эмас

Одатда «100 фоиз натижа» деган ибора маҳсулотнинг илмий хусусиятидан кўра, инсоннинг умиди ва қўрқувига таъсир қилиш учун ишлатилади.

Касалликнинг кечиши эса ҳар бир инсонда бир хил эмас. Ёш, организм хусусиятлари, бошқа касалликлар, қабул қилинаётган бошқа дорилар, касалликнинг босқичи ва кўплаб бошқа омиллар даволаш натижасига таъсир қилади.

Шунинг учун «ҳаммада бир хил натижа беради» ёки «100 фоиз кафолат» деган даъво соғлиқ билан боғлиқ маҳсулотга нисбатан жиддий шубҳа уйғотиши керак.

Бундан ташқари, Ўзбекистон қонунчилиги бу масалага анча аниқ ёндашади.

«Реклама тўғрисида»ги Қонуннинг 34-моддасига кўра, рецептсиз бериладиган дори воситаси рекламасида унинг таъсири кафолатланганлиги ҳақида тасдиқ бўлиши мумкин эмас. Шунингдек, дорини ножўя таъсири йўқлиги жиҳатидан ноёб, энг самарали ёки энг хавфсиз восита сифатида тақдим этиш ҳам тақиқланган.

Демак, «100 фоиз даволайди!» деган ибора шунчаки маркетинг шиори эмас — у қонунчилик талаблари нуқтаи назаридан ҳам жиддий савол туғдиради.

Оқ халат кўрсангиз, дарҳол ишониб кетманг

Ижтимоий тармоқлардаги энг таъсирчан усуллардан бири — маҳсулотни оқ халат кийган шахс орқали тавсия қилиш.

Томошабин онг остида: «Оқ халатда экан, демак, шифокор. Шифокор тавсия қиляпти, демак, ишончли», деган хулоса пайдо бўлиши мумкин.

Аммо қонунчиликда айнан шу каби усулларга чеклов бор. Дори воситалари рекламасида таниқли шахслар, тиббиёт ходимлари ёки ташқи кўриниши шифокорга ўхшаш шахсларнинг иштирок этиши, олимлар ва тиббиёт ходимларининг тавсияларидан фойдаланиш, айрим шахсларнинг «менга ёрдам берди» мазмунидаги ҳикояларини реклама воситаси сифатида қўллаш тақиқланган.

Шунинг учун рекламада:

«Мен шифокорман ва шу воситани тавсия қиламан»

деган гапнинг ўзи маҳсулот самарадорлигининг илмий далили эмас.

«Ичдим ва тузалдим» — далилми?

Йўқ.

Бир инсонда қандайдир маҳсулотдан кейин ижобий ўзгариш кузатилгани унинг барча одамларга ҳам худди шундай таъсир қилишини исботламайди.

Қолаверса, инсоннинг ўзида касаллик белгилари вақтинча камайган бўлиши, бошқа дори ёки даволаш усули таъсир қилган бўлиши, касалликнинг табиий кечиши натижасида аҳвол яхшиланган бўлиши мумкин.

Шу сабабли «фалончи қабул қилди ва тузалди» деган ҳикоя илмий клиник тадқиқот ўрнини босмайди.

Ўзбекистон қонунчилиги ҳам дори воситалари муваффақиятли қўлланган муайян ҳолатларга ҳавола қилишни рекламада чеклайди.

БАД — дори эмас

Энг кўп адаштиришлардан бири биологик фаол қўшимчалар — БАД (рус. биологически активная добавка)лар билан боғлиқ.

Айрим рекламаларда БАДлар:

• диабетни даволайди;
• қон босимини туширади;
• инсульт оқибатларини бартараф этади;
• жигарни тозалайди;
• бўғимларни тиклайди;
• ҳатто оғир касалликларни даволайди,

деган мазмунда тақдим этилмоқда.

2026 йилда Рақобат қўмитаси ижтимоий тармоқларда БАД, малҳам, суртма, бальзам, дамлама ва минерал сувларни турли касалликларни даволаш воситаси сифатида реклама қилиш ҳолатлари кенгайиб бораётганидан расман огоҳлантирди.

Бу ерда жуда муҳим фарқ бор: БАДни дори билан тенглаштириб бўлмайди.

Қонуннинг 35-моддасига кўра, БАД рекламаси уни дори воситаси ёки даволаш хусусиятига эга маҳсулот сифатида тасаввур уйғотмаслиги керак. Унда одамларнинг даволангани ёки аҳволи яхшилангани ҳақидаги муайян ҳолатларга ҳавола қилиш ва миннатдорчилик билдиришларидан фойдаланиш ҳам тақиқланган. БАД рекламасида унинг дори эмаслиги ҳақида огоҳлантириш бўлиши шарт.

Муаммо фақат пулда эмас

«100 фоиз даволайди» деган рекламага ишониб, истеъмолчи биринчи навбатда пул йўқотиши мумкин.

Аммо хавф бундан анча катта.

Инсон ҳақиқий тиббий ёрдамга мурожаат қилишни кечиктириши, шифокор белгилаган даволашни тўхтатиши ёки дорини ўзбошимчалик билан алмаштириши мумкин.

Рақобат қўмитаси ҳам БАДларни асоссиз равишда «минг бир хасталикка даво» сифатида тарғиб қилиш одамларни анъанавий даволашдан воз кечиб, ўзини ўзи даволашга ўтишига, ҳатто оғир оқибатларга олиб келиши мумкинлигидан огоҳлантирган.

АҚШда ҳам FDA «health fraud» — соғлиқ билан боғлиқ фирибгарликни айнан касалликни олдини олиш, даволаш ёки тузатишни ваъда қиладиган, аммо бундай мақсад учун хавфсизлиги ва самарадорлиги исботланмаган маҳсулотлар билан боғлайди. Бундай маҳсулотлар нафақат пулни беҳуда сарфлашга, балки тўғри ташхис ва даволашни кечиктиришга олиб келиши мумкин.

Хорижий мамлакатлар бу муаммони қандай ҳал қилмоқда?

Муаммо Ўзбекистонгагина хос эмас. Дори рекламасидаги бўрттирилган даъволар дунёда ҳам жиддий назорат қилинади.

Буюк Британия

Буюк Британияда аҳолига реклама қилиш мумкин бўлган дорилар билан рецепт бўйича бериладиган дорилар ўртасида аниқ чегара бор: рецепт билан бериладиган дориларни аҳолига реклама қилиш мумкин эмас.

Рекламада дори самараси кафолатланган ёки ножўя таъсирсиз экани ҳақида тасаввур уйғотиш, шифокорга мурожаат қилиш зарур эмаслигини англатиш, тиббиёт ходимлари ёки машҳур шахсларнинг тавсияларидан фойдаланиш ҳам тақиқланган.

Европа ёндашуви

Европа Иттифоқи ёндашувида дори рекламаси аниқ, текшириладиган ва чалғитмайдиган бўлиши, дори хусусиятларини бўрттирмаслиги керак.

Реклама дори таъсири кафолатланган, ножўя таъсирсиз ёки бошқа даволаш усулидан яхшироқ деган тасаввур уйғотмаслиги, шифокорга мурожаат қилиш шарт эмаслигини англатмаслиги лозим.

АҚШ

АҚШда соғлиқ билан боғлиқ фирибгар рекламаларни аниқлашда истеъмолчининг ўзига ҳам катта эътибор берилади: маҳсулот нимани ваъда қиляпти, бу даъвони тасдиқлайдиган ишончли илмий далил борми, маҳсулот расмий мақомга эгами?

Яъни асосий савол:

«Реклама нима ваъда қиляпти?» эмас, «Бу ваъданинг илмий далили қаерда?» деган ёндашувдир.

Ўзбекистонда нимани яна кучайтириш мумкин?

Мавжуд қонунчилик муҳим ҳимоя механизмларини белгилаган. Лекин ижтимоий тармоқлар рекламани тарқатиш тезлиги ва шаклини кескин ўзгартирди.

Шу сабабли, бизнинг назаримизда, қуйидаги чоралар истеъмолчилар ҳимоясини янада кучайтириши мумкин:

1. Influencer (ижтимоий тармоқларда ўз саҳифасига ва катта аудиториясига эга бўлган, одамларнинг фикрига, танловига ва харид қарорларига таъсир ўтказа оладиган шахс) ва блогерлар учун аниқ қоидалар

Бугун реклама телевизорда эмас, кўпинча блогернинг шахсий саҳифасида пайдо бўлади. Шунинг учун блогер орқали берилаётган тиббий даъволар ҳам назорат механизмларининг муҳим қисми бўлиши керак.

2. «Далил қаерда?» тамойилини кучайтириш

«Самараси исботланган», «энг самарали», «100 фоиз натижа» каби ибораларни ишлатувчи реклама берувчи бу даъвони тасдиқловчи ишончли манбани кўрсата олиши керак.

3. БАД ва дори ўртасидаги фарқни оммавий тушунтириш

Бу энг муҳим профилактик вазифалардан бири. Истеъмолчи қадоқдаги «БАД» белгисини кўрганда уни автоматик равишда «дори» деб қабул қилмаслиги керак.

4. Реклама саводхонлигини ошириш

Мактаб, олий таълим муассасалари, маҳалла ва оммавий ахборот воситаларида «Рекламани қандай ўқиш керак?» мавзусида қисқа маърифий материаллар кўпайиши зарур.

5. Қонунбузар рекламани тезкор рад этиш

Қонунчиликда аксилреклама институти ҳам мавжуд: қонунбузар реклама рад этилган реклама қайси воситада тарқатилган бўлса, шу воситада ва белгиланган тартибда рад этилиши мумкин.

Бу механизмни ижтимоий тармоқлардаги тез тарқалувчи соғлиқ рекламаларига нисбатан ҳам самарали қўллаш истеъмолчини ҳимоя қилишда муҳим аҳамиятга эга.

Истеъмолчи рекламани қандай текшириши керак?

Кейинги сафар сизга: «100 фоиз даволайди!» деган реклама чиқса, дарҳол пул тўлашга шошилманг.

Ўзингизга камида 7 та савол беринг:

1. Бу маҳсулот аслида нима — дори, БАД ёки бошқа воситами?
2. Уни ким ишлаб чиқарган?
3. Маҳсулот Ўзбекистонда қонуний муомаладами?
4. Рекламадаги даъвони тасдиқлайдиган ишончли илмий далил борми?
5. «100 фоиз», «энг самарали», «ножўя таъсири йўқ» каби бўрттирилган иборалар ишлатилмаганми?
6. Нега рекламада шифокор, машҳур шахс ёки «тузалган бемор» кўрсатиляпти?
7. Бу маҳсулот ҳақида шифокор ёки фармацевт билан маслаҳатлашдимми?

Агар бу саволларнинг кўпига жавоб топа олмасангиз, маҳсулотни харид қилишни тўхтатиб туриш — энг тўғри қарор бўлиши мумкин.

Хулоса: реклама — ташхис ҳам, даволаш ҳам эмас

Реклама сизга маҳсулотни сотиш учун яратилган. Шифокор эса сизнинг соғлиғингиз ҳолатини баҳолаб, сизга мос даволаш тактикасини белгилайди.

Шунинг учун «100 фоиз даволайди!» деган ваъдага эмас, ишончли далилга ишонинг.

Оқ халат, чиройли видео, машҳур блогер, «олдин ва кейин» сурати ёки минглаб изоҳлар — илмий далилнинг ўрнини босмайди.

Айниқса, дори воситалари рекламасида қонунчилик шифокор маслаҳатисиз мустақил даволаниш тасаввурини уйғотишни, дори таъсири кафолатланганини даъво қилишни ва уни «энг самарали» ёки «энг хавфсиз» восита сифатида кўрсатишни чеклайди.

Соғлиғингиз — реклама тажрибаси учун майдон эмас.
Аввал ўйланг. Текширинг. Маслаҳат олинг. Кейин қарор қилинг.

Эсда тутинг: ақлли истеъмолчи рекламани кўр-кўрона қабул қилмайди — уни таҳлил қилади.