Кафеда хизмат ҳақи мажбурийми?

Кафе ёки ресторанда овқатланиб бўлиб, ҳисоб сўрасангиз, официант: «Хизмат ҳақи — 10 фоиз» ёки «Сервис — 15 фоиз» деб қўшимча сумма киритиши мумкин. Баъзи ҳолларда эса бу ҳақда истеъмолчига олдиндан айтилмайди. Шунда ҳақли савол туғилади: кафе хизмат ҳақини мажбурий равишда ундириши мумкинми?

Бу саволга «хизмат ҳақи умуман мумкин эмас» ёки «кафе хоҳлаганча хизмат ҳақи белгилаши мумкин» деган икки қарама-қарши, лекин бирдек содда жавоб бериш тўғри эмас. Асосий масала — истеъмолчига хизмат кўрсатиш шартлари ва хизмат ҳақи миқдори олдиндан аниқ ва тушунарли маълум қилинганми, истеъмолчи бу шартлардан хабардор ҳолда хизматни танлаганми ҳамда унга кўрсатилмаган хизмат учун ҳақ ундирилмаяптими, шунда.

Ўзбекистонда умумий овқатланиш корхоналари — ресторан, кафе, ошхона, бар ва бошқа шу каби объектлар фаолияти истеъмолчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилишга оид қонунчилик билан тартибга солинади. Демак, ресторан ёки кафе менюсида ёки истеъмолчига тақдим этиладиган бошқа ахборотда хизмат ҳақи ва унинг миқдори ҳақида олдиндан маълумот берилган бўлиши муҳим.

Тасаввур қилинг: менюда палов — 50 минг сўм. Сиз буюртма бердингиз. Ҳисоб келганда эса палов учун 50 минг сўмдан ташқари яна 10 фоиз «хизмат ҳақи» қўшилган.

Агар сизга хизмат ҳақи мавжудлиги ва унинг миқдори буюртма беришдан олдин аниқ маълум қилинмаган бўлса, бу ҳолат истеъмолчи учун жиддий савол туғдиради. Чунки истеъмолчи товар ёки хизмат ҳақида олдиндан тўғри ва тўлиқ маълумот олиш ҳамда уни эркин танлаш ҳуқуқига эга.

Яна бир муҳим қоида бор: қонуннинг 21-моддасига мувофиқ, сотувчи ёки ижрочи истеъмолчини ҳақ эвазига қўшимча товар сотиб олишга ёки қўшимча хизматдан фойдаланишга қисташга ҳақли эмас. Шунингдек, кўрсатилмаган хизмат учун ҳақ олиш мумкин эмас.

Демак, «10 фоиз хизмат ҳақи» автоматик равишда ноқонунийми? Йўқ, масала бундан нозикроқ.

Умумий овқатланиш корхонаси хизмат кўрсатиш шартларини, жумладан официант хизмати учун ҳақ миқдорини истеъмолчига олдиндан тўлиқ маълум қилиши керак. Истеъмолчи эса қандай хизмат ва қандай шартларда кўрсатилаётганини билиши лозим.

Шунинг учун:
«Хизмат ҳақи умуман бўлмайди» — деган хулоса тўғри эмас.

Аммо:

«Кафе ҳисоб охирида исталган миқдорда хизмат ҳақини истеъмолчининг розилигисиз қўшиб қўя олади» — деган қараш ҳам қонунчиликдаги истеъмолчининг ахборот олиш, эркин танлаш ва қўшимча хизматларни мажбуран қабул қилмаслик ҳуқуқларига мос келмайди.

Кафе «сервис» деб алоҳида пул олса, нимани текшириш керак?
1. Менюни диққат билан ўқинг
– таом нархи билан бирга хизмат кўрсатиш тартиби ва қўшимча ҳақлар ҳақидаги маълумотларга эътибор беринг.

2. Хизмат ҳақи қанча эканини олдиндан билинг
– 5, 10, 15 ёки бошқа фоиз бўладими — буюртма беришдан аввал аниқ бўлиши керак.

3. «Бу ҳақда билмаган эдим» ҳолатига тушиб қолманг
– агар қўшимча ҳақ менюда ёки бошқа очиқ ахборотда кўрсатилмаган бўлса, ҳисоб-китоб вақтида бу ҳолат истеъмолчининг асосли эътирозига сабаб бўлиши мумкин.

4. Кўрсатилмаган хизмат учун пул тўламанг
– қонунчиликда ижрочининг истеъмолчига кўрсатилмаган хизмат учун ҳақ олишига йўл қўйилмаслиги аниқ белгиланган.

5. Ҳисоб-китобни текширинг
– таомлар сони, нархи, хизмат ҳақи ва бошқа тўловлар алоҳида кўрсатилганини текширинг. Умумий овқатланиш корхонаси истеъмолчига сотилган таом ва маҳсулотларнинг миқдори ҳамда оғирлигини текшириш имкониятини ҳам яратиши керак.

Яна бир муҳим ҳолат: «сет» ёки мажбурий комплекс буюртма. «Сет» тайёр комплекс тушлик ёки кечки овқат бўлиб, одатда унга газаклар, асосий овқат ва десерт киради.

Хизмат ҳақи масаласи билан бирга кафе ва ресторанларда мажбурий «сет»лар масаласи ҳам долзарб. Яъни, «фақат шу сетни оласиз», «бошқа буюртма қабул қилинмайди» каби шартлар ҳам истеъмолчининг эркин танлаш ҳуқуқи нуқтаи назаридан баҳоланиши керак.

Агар кафе билан ҳисоб-китобда келишмовчилик чиқса-чи? Бу ҳолатда, аввало, вазиятни хотиржамлик билан аниқлаштиринг. Масалан, «Менюда хизмат ҳақи кўрсатилганми? Унинг миқдори қанча? Бу ҳақда буюртма беришдан олдин маълум қилинганми?» деб сўрашингиз мумкин.

Агар ҳисобда хато, кам тортиш ёки хизматда камчилик бор деб ҳисобласангиз, умумий овқатланиш корхонаси раҳбарияти ёки масъул ходимига мурожаат қилиш ҳуқуқингиз бор. Амалдаги қоидаларга кўра, умумий овқатланиш хизматларида камчиликлар, кам тортиш ёки ҳисоб-китобда хатолар аниқланса, истеъмолчи ҳолатга қараб тўлов миқдорини камайтириш, камчиликни бепул бартараф этиш, хизматни қайта бажариш ёки бошқа қонуний талабларни қўйиши мумкин.

Кафеда «хизмат ҳақи» деган қўшимча тўловнинг мавжудлиги автоматик равишда ноқонуний деб баҳоланмайди. Лекин кафе ёки ресторан истеъмолчини хизмат кўрсатиш шартлари, жумладан официант хизмати учун ҳақ миқдори ҳақида олдиндан, тўлиқ ва тушунарли тарзда хабардор қилиши керак. Истеъмолчини қўшимча хизматдан фойдаланишга мажбурлаш ёки кўрсатилмаган хизмат учун ҳақ ундириш мумкин эмас.

Шунинг учун кейинги сафар кафега борганда ҳисоб келгунча кутманг — буюртма беришдан олдин менюдаги шартларни ўқинг.

Истеъмолчи учун энг яхши қоида оддий:

«Аввал шартни бил — кейин буюртма бер!»