Бола учун ўйинчоқни нархига қараб танлаш тўғрими?
«Истеъмолчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида»ги Қонунга кўра, истеъмолчи товар ҳақида тўғри ва тўлиқ маълумот олиш, хавфсиз ҳамда сифатли товарни танлаш ҳуқуқига эга. Ишлаб чиқарувчи ёки сотувчи товар ҳақида зарур ва тушунарли маълумот бериши, товар эса инсон ҳаёти ва соғлиғи учун хавфсиз бўлиши лозим.
Ўзбекистонда болалар ўйинчоқлари учун махсус 0354-18-сонли санитария қоидалари ва меъёрлари — «Болалар учун ўйинчоқлар (ўйинлар) хавфсизлигига доир гигиеник талаблар» мавжуд. У расмий санитария меъёрлари реестрида қайд этилган. Унда ўйинчоқларни ишлаб чиқариш, олиб кириш, сотиш ва сифатини назорат қилиш билан боғлиқ гигиеник талаблар белгиланган.
Ушбу ҳужжатнинг мазмунидан келиб чиқадиган асосий талаблар:
– ўйинчоқда ҳаддан ташқари ёқимсиз ёки ўткир кимёвий ҳид бўлмаслиги;
– зарарли кимёвий моддалар ажралиши белгиланган меъёрлардан ошмаслиги;
– 3 ёшгача бўлган болалар учун мўлжалланган ўйинчоқларда биринчи хавф синфига мансуб моддалар миграциясига йўл қўйилмаслиги;
– ишлатилган материалларни қайта ишлаш натижасида олинган иккиламчи хомашёни қўллашга чекловлар мавжудлиги;
– бўёқ ва ҳимоя қопламаларининг намлик, сўлак ва тер таъсирига чидамли бўлиши;
– электр ўйинчоқларида номинал кучланиш 24 В дан ошмаслиги ва ток ўтказувчи қисмлар тегишлича ҳимояланган бўлиши;
– овоз чиқарувчи ўйинчоқларда бола ёшига қараб овоз даражасига талаблар қўйилиши белгиланган.
2026 йил июнь ойида Жиззахда ўтказилган лаборатория текширувларида айрим болалар ўйинчоқларида ўткир ҳид, намликка чидамсиз қоплама, майда қисмларнинг мустаҳкам эмаслиги, механик таъсирга бардошсизлик ва формальдегид миқдорининг белгиланган меъёрдан юқорилиги аниқланган. Айрим маҳсулотларни савдодан чиқариш чоралари кўрилган.
Бу ҳолат битта жуда муҳим хулосани беради:
Ўйинчоқнинг ташқи кўриниши чиройли бўлиши — унинг хавфсиз эканини англатмайди.
Айниқса, бозорда ва онлайн савдода ота-оналар қуйидаги хавфларга дуч келиши мумкин:
– Майда деталлар — ютиб юбориш ва нафас йўлига тушиш хавфи.
– Номаълум материал ва ўткир ҳид — санитария-кимёвий хавфлар эҳтимоли.
– Батареяли ва электр ўйинчоқлар — батарея бўлими етарлича ҳимояланмаган бўлса, алоҳида хавф туғдиради.
– Жуда баланд овоз — боланинг эшитиш органига салбий таъсир эҳтимолини ошириши мумкин.
– Ўткир қирралар ва осон ажраладиган қисмлар — жароҳатланиш хавфи.
– Номаълум сотувчи — ишлаб чиқарувчи, ёш чеклови ва маҳсулот ҳақида ишончли маълумотни текшириш қийинлашади.
Жаҳон тажрибасида қандай ёндашув бор?
Халқаро стандартларда ўйинчоқ хавфсизлигига жуда кенг қаралади.
ISO 8124-1:2022 стандарти ўйинчоқларнинг механик ва физик хавфсизлигига бағишланган бўлиб, майда қисмлар, ўткир учлар ва қирралар, ўлчам, шакл, оралиқлар ва бошқа конструктив хавфларни ҳисобга олади. Стандарт ўйинчоқни фақат янги ҳолатида эмас, балки оддий фойдаланиш ва прогноз қилинадиган зўриқишлардан кейин ҳам баҳолашни назарда тутади.
Европа Иттифоқида Toy Safety Directive 2009/48/EC ўйинчоқлар бозорга чиқарилишидан олдин улар жавоб бериши лозим бўлган хавфсизлик мезонларини белгилайди. Кимёвий хавфлар бўйича талаблар эса илмий-техник янгиликларга мос равишда мунтазам янгиланиб бормоқда.
АҚШда эса ASTM F963 ўйинчоқлар хавфсизлиги стандарти муҳим ўрин тутади. У майда қисмлар, оғир металлар, фталатлар, электр ва иссиқлик хавфи, овоз чиқарувчи ўйинчоқлар, симлар ва бошқа кўплаб хавф омилларини қамраб олади. АҚШда 12 ёшгача бўлган болалар учун мўлжалланган ўйинчоқларга нисбатан учинчи томон лаборатория синовлари ва сертификатлаш талаблари ҳам қўлланилади.
Британиянинг расмий тавсияларида эса ота-оналарга ишончли сотувчидан харид қилиш, ёшга оид огоҳлантиришларни ўқиш, маҳсулот қайтариб олинган-олинмаганини текшириш, батарея хавфига эътибор бериш ва шубҳали даражада арзон маҳсулотларга эҳтиёткорлик билан муносабатда бўлиш тавсия қилинади.
Ўйинчоқ бола ривожида қандай аҳамиятга эга?
Таҳлиллар шуни кўрсатадики, энг яхши ўйинчоқ ҳар доим ҳам энг қиммати ёки энг электронлашгани эмас.
UNICEF ўйинни боланинг когнитив, ижтимоий ва жисмоний кўникмаларини ривожлантириш учун муҳим деб баҳолайди. Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти ҳам эрта ёшдаги болалар ривожида психо-ижтимоий рағбатлантириш муҳимлигини таъкидлайди.
Американинг Педиатрия академияси тавсияларига кўра, қиммат ёки тренддаги ўйинчоқ ҳар доим ҳам энг фойдали дегани эмас. Тасаввурни ишга соладиган, муаммони ҳал қилишга ундайдиган, ижодкорлик ва ота-она билан мулоқотни рағбатлантирадиган ўйинчоқлар бола ривожи учун жуда муҳим.
Шу сабабли, ўйинчоқ танлашда асосий савол:
«Бу ўйинчоқ қанча туради?» эмас, «Бу ўйинчоқ фарзандимга нима беради ва у учун хавфсизми?» бўлиши керак.
Шерзод Мухамов,
Бағдод туман истеъмолчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш жамияти раиси.
Post Comment