Kitob sotib olayotganda iste’molchi nimalarga e’tibor berishi kerak?

Kitob — oddiy tovar emas. Ammo uni sotib olish ham iste’molchi huquqlari qonunchiligi bilan himoyalangan oddiy oldi-sotdi munosabatidir. Shuning uchun kitob tanlayotganda nafaqat mazmunga, balki uning sifati, narxi, sotuvchi haqidagi ma’lumotlar va xaridni tasdiqlovchi hujjatga ham e’tibor berish kerak.

Bugun kitob do‘konlari, ixtisoslashgan savdo shoxobchalari, maktab atrofidagi savdo nuqtalari va internet-do‘konlarda turli yoshdagi bolalar uchun mo‘ljallangan kitoblarning turi ko‘payib bormoqda. Ayniqsa, yangi o‘quv yili arafasida ota-onalar farzandlari uchun darslikdan tortib badiiy adabiyot, ensiklopediya, rangtasvirli kitoblar va turli rivojlantiruvchi nashrlarni xarid qiladilar.

Xo‘sh, kitob sotib olayotganda iste’molchi nimani bilishi kerak?

Avvalo, kitob — ham tovar

O‘zbekistonda chakana savdo munosabatlari, jumladan kitob kabi nooziq-ovqat tovarlarini sotish ham umumiy chakana savdo qoidalariga bo‘ysunadi. Amaldagi qoidalarga ko‘ra, sotuvchi tovarni qabul qilish, saqlash, sotuvga tayyorlash va sotish jarayonida uning sifati va xavfsizligini ta’minlashi, xaridorga tovarni tanlash uchun zarur sharoit yaratishi kerak.

Shuning uchun «Kitob-ku, unda nima muammo bo‘lishi mumkin?» deb qarash to‘g‘ri emas.

Kitob ham boshqa tovarlar singari sifatli, xavfsiz va iste’molchiga to‘liq axborot berilgan holda sotilishi kerak.

Kitobning narxi ochiq ko‘rsatilishi shart

Kitob do‘koniga kirgan xaridor har bir kitobning qancha turishini sotuvchidan alohida so‘rab yurishi shart emas.

Chakana savdo qoidalariga ko‘ra, sotuvchi tovarning nomi va uning narxi ko‘rsatilgan aniq rasmiylashtirilgan narxnomalar bo‘lishini ta’minlashi kerak.

Demak:

– «Narxi kassada aytiladi»,
– «Narxini sotuvchidan so‘rang»

kabi noaniq yondashuvlar o‘rniga, kitob rastasida yoki uning muqovasining tegishli joyida, xaridor uchun tushunarli narx axboroti bo‘lishi maqsadga muvofiq.

Eng muhimi, rafda ko‘rsatilgan narx bilan kassada talab qilinayotgan summa o‘rtasida farq bo‘lsa, iste’molchi bu holatga befarq bo‘lmasligi kerak.

Kitobni xarid qilishdan oldin ko‘rib chiqishga haqlisiz

Kitob sotib olayotganda uning muqovasi, sahifalari, bosma sifati, matn va rasmlarini ko‘zdan kechirish tabiiy hol.

Amaldagi chakana savdo qoidalari xaridorga tovar bilan tanishish va uning xususiyatlarini tekshirish imkoniyati yaratilishini nazarda tutadi. Xaridor, tovar xususiyati bunga yo‘l qo‘ysa, tavsiya etilayotgan tovarni ko‘zdan kechirishni talab qilish huquqiga ham ega.

Shuning uchun kitob sotib olishdan oldin:

– sahifalari yirtilmaganini;
– matnlar tushib qolmaganini;
– bosma sifati yaxshi ekanini;
– rasmlar sifatli chiqarilganini;
– muqova va jildda nuqsonlar yo‘qligini;
– kitobning aynan siz izlayotgan nashr ekanini tekshirib olish foydali.

Agar kitob maktab yoshidagi farzandingiz uchun olinayotgan bo‘lsa, masalaga yanada mas’uliyat bilan yondashing.

Kitobning:

yoshga mosligi → mazmuni → tili → tasvirlari → poligrafik sifati birma-bir ko‘rib chiqilishi kerak.

«Bolalar uchun» degan yozuvning o‘zi yetarli emas. Ota-ona kitobning mazmuni bilan tanishib, unda bolaning yoshi va psixologik xususiyatlariga mos kelmaydigan qo‘rqinchli, shafqatsizlik yoki zo‘ravonlikni aks ettiruvchi materiallar bor-yo‘qligini baholab olishi mumkin.

Chekni olishni unutmang!

Kitob sotib oldingizmi — xaridni tasdiqlovchi hujjatni oling.

Amaldagi chakana savdo qoidalarida sotuvchining xaridorga kassa cheki yoki tovar uchun haq to‘langanini tasdiqlovchi boshqa hujjat berish majburiyati belgilangan.

Chekni:

– «Kitob arzon edi, kerak emas»
– «Sotuvchi tanish odam»
– «Keyin baribir tashlab yuboraman» deb rad etmang.

Chek — xarid faktini tasdiqlaydigan muhim dalil. Ayniqsa, keyinchalik kitobda nuqson aniqlansa yoki xarid bilan bog‘liq nizo kelib chiqsa, bu hujjat juda qo‘l keladi.

«Kitob qaytarilmaydi» degan gap har doim ham to‘g‘ri emas

Bu masalada bir muhim farq bor.

Qonunchilikda maqbul sifatli nooziq-ovqat tovarlarini 10 kun ichida almashtirish, tegishli tovar mavjud bo‘lmagan taqdirda esa pulni qaytarish imkoniyati nazarda tutilgan. Bunda tovar ishlatilmagan, uning ko‘rinishi, iste’mol xususiyatlari va boshqa zarur holatlari saqlangan bo‘lishi kerak.

Shu bilan birga, 75-son qarorga 1-ilovada maqbul sifatda bo‘lsada qaytarilmaydigan yoki almashtirilmaydigan ayrim nooziq-ovqat tovarlari ro‘yxati belgilangan.

Muhim jihat: amaldagi ro‘yxatda kitoblar qaytarilmaydigan tovar sifatida ko‘rsatilmagan. Shuning uchun sotuvchining «kitob qaytarilmaydi» degan umumiy ichki qoidasi qonunchilikdagi iste’molchi huquqlarini bekor qila olmaydi.

Biroq kitob ishlatilgan, sahifalariga yozuvlar qilingan, yirtilgan, muqovasi buzilgan bo‘lsa, uni sifatli tovar sifatida almashtirish yoki qaytarish masalasi boshqacha baholanadi.

Agar kitob nuqsonli chiqsa-chi?

Masalan:

– kitobning bir qismi bosilmay qolgan;
– ayrim sahifalar tushib qolgan;
– sahifalar noto‘g‘ri tikilgan;
– matn yoki rasmlar nuqsonli bosilgan;
– muqova yoki jild jiddiy shikastlangan.

Bunday holatda iste’molchida muayyan huquqlar vujudga keladi.

«Iste’molchilarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida»gi Qonun iste’molchiga tovar haqida to‘liq va haqqoniy axborot olish, tovarning xavfsizligi va sifatini talab qilish, huquqlari buzilgan taqdirda ularni himoya qilish imkonini beradi.

Nuqsonli tovar bo‘yicha esa qonunchilikda belgilangan holatlarga qarab tovarni almashtirish, nuqsonni bartaraf etish, narxini kamaytirish yoki shartnomani bekor qilib, zararni qoplash kabi talablar qo‘yilishi mumkin.

Shuning uchun sotuvchi oldi-sotdi jarayonida «Sotilgan kitob qaytarilmaydi!» degan talabni qo‘yishi amaldagi qonunchilik talablariga zid.

Ota-onalar, bu qism siz uchun!

Farzandingizga kitob tanlayotganda faqat:

«Maktabga kerakmi?»

deb emas, quyidagi beshta savolni bering:

– Bolamning yoshiga mosmi?

Bolaning yoshi, bilish darajasi va qiziqishiga mos kitob tanlang.

– Mazmuni qanday?

Kitobni imkoni boricha avval ko‘zdan kechiring. Unda bola uchun nomaqbul mazmun bor-yo‘qligini baholang.

– Ko‘ziga qulaymi?

Juda mayda shrift, sifatsiz bosma, haddan tashqari ko‘zni charchatuvchi tasvirlar o‘qish jarayonini qiyinlashtirishi mumkin.

– Poligrafik sifati yaxshimi?

Sahifalar, muqova, tikilish va bosma sifatini tekshiring.

– Xaridni tasdiqlovchi chek bormi?

Cheksiz xarid — keyingi da’voni isbotlashni qiyinlashtirishi mumkin.

Internetdan kitob buyurtma qilganda yanada ehtiyot bo‘ling

Bugun kitob savdosining katta qismi internet orqali ham amalga oshirilmoqda.

Onlayn xaridda:

– sotuvchining nomi va rekvizitlarini;
– kitobning aniq nomi va nashrini;
– narxini;
– yetkazib berish haqini;
– to‘lov tartibini;
– qaytarish/almashtirish shartlarini;
– kitobning aniq nusxasi va tilini oldindan tekshiring.

Ayniqsa, internetda «original», «to‘liq nashr», «eng yangi nashr», «rasmiy nashr» kabi ta’riflarga emas, ularni tasdiqlovchi ma’lumotlarga e’tibor berish kerak.

Sotuvchi ham o‘z majburiyatlarini bilishi kerak

Kitob do‘koni yoki savdo nuqtasi faqat kitobni sotib, pul oladigan joy emas.

Sotuvchi:

– xaridorga tovar haqida zarur va ishonchli axborot berishi;
narxni ochiq ko‘rsatishi;
– kitob bilan tanishish imkoniyatini yaratishi;
– xaridni tasdiqlovchi hujjat berishi;
– iste’molchining qonuniy talablarini asossiz rad etmasligi;
– savdo qoidalariga rioya qilishi kerak.

Chakana savdo qoidalarida sotuvchi va savdo ob’ektiga qo‘yiladigan ushbu talablar batafsil belgilangan.

Shuningdek, sotuvchi va tovar haqidagi ma’lumotlar davlat tilida yetkazilishi kerak; boshqa tillarda takrorlanishi mumkin.

Xulosa: kitob tanlash — madaniyat, xarid qilish — huquq

Kitob insonning dunyoqarashini boyitadi. Ammo uni xarid qilishda ham iste’molchi o‘z huquqlarini bilishi kerak.

Shuning uchun keyingi safar kitob do‘koniga kirganingizda «narxi qancha?» degan savol bilan cheklanmang.

Kitob qanday?
Mazmuni qanday?
Sifati yaxshimi?
Narxi ochiq ko‘rsatilganmi?
Sotuvchi haqida ma’lumot bormi?
Chek berildimi?

Agar farzandingiz uchun kitob olayotgan bo‘lsangiz, bularga yana bir savolni qo‘shing:

«Bu kitob farzandim uchun haqiqatan ham foydali va yoshiga mosmi?»

Chunki yaxshi kitob tanlash — farzandning kelajagiga qilingan sarmoya. Huquqni bilib xarid qilish esa oila byudjetini himoya qilishning eng oddiy usullaridan biridir.

O‘zbekistonda iste’molchining asosiy huquqlari — axborot olish, xavfsiz va sifatli tovar tanlash, erkin tanlov qilish hamda huquqlari buzilganda himoya talab qilish — qonun bilan kafolatlangan.