Китоб сотиб олаётганда истеъмолчи нималарга эътибор бериши керак?

Китоб — оддий товар эмас. Аммо уни сотиб олиш ҳам истеъмолчи ҳуқуқлари қонунчилиги билан ҳимояланган оддий олди-сотди муносабатидир. Шунинг учун китоб танлаётганда нафақат мазмунга, балки унинг сифати, нархи, сотувчи ҳақидаги маълумотлар ва харидни тасдиқловчи ҳужжатга ҳам эътибор бериш керак.

Бугун китоб дўконлари, ихтисослашган савдо шохобчалари, мактаб атрофидаги савдо нуқталари ва интернет-дўконларда турли ёшдаги болалар учун мўлжалланган китобларнинг тури кўпайиб бормоқда. Айниқса, янги ўқув йили арафасида ота-оналар фарзандлари учун дарсликдан тортиб бадиий адабиёт, энциклопедия, рангтасвирли китоблар ва турли ривожлантирувчи нашрларни харид қиладилар.

Хўш, китоб сотиб олаётганда истеъмолчи нимани билиши керак?

Аввало, китоб — ҳам товар

Ўзбекистонда чакана савдо муносабатлари, жумладан китоб каби ноозиқ-овқат товарларини сотиш ҳам умумий чакана савдо қоидаларига бўйсунади. Амалдаги қоидаларга кўра, сотувчи товарни қабул қилиш, сақлаш, сотувга тайёрлаш ва сотиш жараёнида унинг сифати ва хавфсизлигини таъминлаши, харидорга товарни танлаш учун зарур шароит яратиши керак.

Шунинг учун «Китоб-ку, унда нима муаммо бўлиши мумкин?» деб қараш тўғри эмас.

Китоб ҳам бошқа товарлар сингари сифатли, хавфсиз ва истеъмолчига тўлиқ ахборот берилган ҳолда сотилиши керак.

Китобнинг нархи очиқ кўрсатилиши шарт

Китоб дўконига кирган харидор ҳар бир китобнинг қанча туришини сотувчидан алоҳида сўраб юриши шарт эмас.

Чакана савдо қоидаларига кўра, сотувчи товарнинг номи ва унинг нархи кўрсатилган аниқ расмийлаштирилган нархномалар бўлишини таъминлаши керак.

Демак:

– «Нархи кассада айтилади»,
– «Нархини сотувчидан сўранг»

каби ноаниқ ёндашувлар ўрнига, китоб растасида ёки унинг муқовасининг тегишли жойида, харидор учун тушунарли нарх ахбороти бўлиши мақсадга мувофиқ.

Энг муҳими, рафда кўрсатилган нарх билан кассада талаб қилинаётган сумма ўртасида фарқ бўлса, истеъмолчи бу ҳолатга бефарқ бўлмаслиги керак.

Китобни харид қилишдан олдин кўриб чиқишга ҳақлисиз

Китоб сотиб олаётганда унинг муқоваси, саҳифалари, босма сифати, матн ва расмларини кўздан кечириш табиий ҳол.

Амалдаги чакана савдо қоидалари харидорга товар билан танишиш ва унинг хусусиятларини текшириш имконияти яратилишини назарда тутади. Харидор, товар хусусияти бунга йўл қўйса, тавсия этилаётган товарни кўздан кечиришни талаб қилиш ҳуқуқига ҳам эга.

Шунинг учун китоб сотиб олишдан олдин:

– саҳифалари йиртилмаганини;
– матнлар тушиб қолмаганини;
– босма сифати яхши эканини;
– расмлар сифатли чиқарилганини;
– муқова ва жилдда нуқсонлар йўқлигини;
– китобнинг айнан сиз излаётган нашр эканини текшириб олиш фойдали.

Агар китоб мактаб ёшидаги фарзандингиз учун олинаётган бўлса, масалага янада масъулият билан ёндашинг.

Китобнинг:

ёшга мослиги → мазмуни → тили → тасвирлари → полиграфик сифати бирма-бир кўриб чиқилиши керак.

«Болалар учун» деган ёзувнинг ўзи етарли эмас. Ота-она китобнинг мазмуни билан танишиб, унда боланинг ёши ва психологик хусусиятларига мос келмайдиган қўрқинчли, шафқатсизлик ёки зўравонликни акс эттирувчи материаллар бор-йўқлигини баҳолаб олиши мумкин.

Чекни олишни унутманг!

Китоб сотиб олдингизми — харидни тасдиқловчи ҳужжатни олинг.

Амалдаги чакана савдо қоидаларида сотувчининг харидорга касса чеки ёки товар учун ҳақ тўланганини тасдиқловчи бошқа ҳужжат бериш мажбурияти белгиланган.

Чекни:

– «Китоб арзон эди, керак эмас»
– «Сотувчи таниш одам»
– «Кейин барибир ташлаб юбораман» деб рад этманг.

Чек — харид фактини тасдиқлайдиган муҳим далил. Айниқса, кейинчалик китобда нуқсон аниқланса ёки харид билан боғлиқ низо келиб чиқса, бу ҳужжат жуда қўл келади.

«Китоб қайтарилмайди» деган гап ҳар доим ҳам тўғри эмас

Бу масалада бир муҳим фарқ бор.

Қонунчиликда мақбул сифатли ноозиқ-овқат товарларини 10 кун ичида алмаштириш, тегишли товар мавжуд бўлмаган тақдирда эса пулни қайтариш имконияти назарда тутилган. Бунда товар ишлатилмаган, унинг кўриниши, истеъмол хусусиятлари ва бошқа зарур ҳолатлари сақланган бўлиши керак.

Шу билан бирга, 75-сон қарорга 1-иловада мақбул сифатда бўлсада қайтарилмайдиган ёки алмаштирилмайдиган айрим ноозиқ-овқат товарлари рўйхати белгиланган.

Муҳим жиҳат: амалдаги рўйхатда китоблар қайтарилмайдиган товар сифатида кўрсатилмаган. Шунинг учун сотувчининг «китоб қайтарилмайди» деган умумий ички қоидаси қонунчиликдаги истеъмолчи ҳуқуқларини бекор қила олмайди.

Бироқ китоб ишлатилган, саҳифаларига ёзувлар қилинган, йиртилган, муқоваси бузилган бўлса, уни сифатли товар сифатида алмаштириш ёки қайтариш масаласи бошқача баҳоланади.

Агар китоб нуқсонли чиқса-чи?

Масалан:

– китобнинг бир қисми босилмай қолган;
– айрим саҳифалар тушиб қолган;
– саҳифалар нотўғри тикилган;
– матн ёки расмлар нуқсонли босилган;
– муқова ёки жилд жиддий шикастланган.

Бундай ҳолатда истеъмолчида муайян ҳуқуқлар вужудга келади.

«Истеъмолчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида»ги Қонун истеъмолчига товар ҳақида тўлиқ ва ҳаққоний ахборот олиш, товарнинг хавфсизлиги ва сифатини талаб қилиш, ҳуқуқлари бузилган тақдирда уларни ҳимоя қилиш имконини беради.

Нуқсонли товар бўйича эса қонунчиликда белгиланган ҳолатларга қараб товарни алмаштириш, нуқсонни бартараф этиш, нархини камайтириш ёки шартномани бекор қилиб, зарарни қоплаш каби талаблар қўйилиши мумкин.

Шунинг учун сотувчи олди-сотди жараёнида «Сотилган китоб қайтарилмайди!» деган талабни қўйиши амалдаги қонунчилик талабларига зид.

Ота-оналар, бу қисм сиз учун!

Фарзандингизга китоб танлаётганда фақат:

«Мактабга керакми?»

деб эмас, қуйидаги бешта саволни беринг:

– Боламнинг ёшига мосми?

Боланинг ёши, билиш даражаси ва қизиқишига мос китоб танланг.

– Мазмуни қандай?

Китобни имкони борича аввал кўздан кечиринг. Унда бола учун номақбул мазмун бор-йўқлигини баҳоланг.

– Кўзига қулайми?

Жуда майда шрифт, сифатсиз босма, ҳаддан ташқари кўзни чарчатувчи тасвирлар ўқиш жараёнини қийинлаштириши мумкин.

– Полиграфик сифати яхшими?

Саҳифалар, муқова, тикилиш ва босма сифатини текширинг.

– Харидни тасдиқловчи чек борми?

Чексиз харид — кейинги даъвони исботлашни қийинлаштириши мумкин.

Интернетдан китоб буюртма қилганда янада эҳтиёт бўлинг

Бугун китоб савдосининг катта қисми интернет орқали ҳам амалга оширилмоқда.

Онлайн харидда:

– сотувчининг номи ва реквизитларини;
– китобнинг аниқ номи ва нашрини;
– нархини;
– етказиб бериш ҳақини;
– тўлов тартибини;
– қайтариш/алмаштириш шартларини;
– китобнинг аниқ нусхаси ва тилини олдиндан текширинг.

Айниқса, интернетда «оригинал», «тўлиқ нашр», «энг янги нашр», «расмий нашр» каби таърифларга эмас, уларни тасдиқловчи маълумотларга эътибор бериш керак.

Сотувчи ҳам ўз мажбуриятларини билиши керак

Китоб дўкони ёки савдо нуқтаси фақат китобни сотиб, пул оладиган жой эмас.

Сотувчи:

– харидорга товар ҳақида зарур ва ишончли ахборот бериши;
– нархни очиқ кўрсатиши;
– китоб билан танишиш имкониятини яратиши;
– харидни тасдиқловчи ҳужжат бериши;
– истеъмолчининг қонуний талабларини асоссиз рад этмаслиги;
– савдо қоидаларига риоя қилиши керак.

Чакана савдо қоидаларида сотувчи ва савдо объектига қўйиладиган ушбу талаблар батафсил белгиланган.

Шунингдек, сотувчи ва товар ҳақидаги маълумотлар давлат тилида етказилиши керак; бошқа тилларда такрорланиши мумкин.

Хулоса: китоб танлаш — маданият, харид қилиш — ҳуқуқ

Китоб инсоннинг дунёқарашини бойитади. Аммо уни харид қилишда ҳам истеъмолчи ўз ҳуқуқларини билиши керак.

Шунинг учун кейинги сафар китоб дўконига кирганингизда «нархи қанча?» деган савол билан чекланманг.

Китоб қандай?
Мазмуни қандай?
Сифати яхшими?
Нархи очиқ кўрсатилганми?
Сотувчи ҳақида маълумот борми?
Чек берилдими?

Агар фарзандингиз учун китоб олаётган бўлсангиз, буларга яна бир саволни қўшинг:

«Бу китоб фарзандим учун ҳақиқатан ҳам фойдали ва ёшига мосми?»

Чунки яхши китоб танлаш — фарзанднинг келажагига қилинган сармоя. Ҳуқуқни билиб харид қилиш эса оила бюджетини ҳимоя қилишнинг энг оддий усулларидан биридир.

Ўзбекистонда истеъмолчининг асосий ҳуқуқлари — ахборот олиш, хавфсиз ва сифатли товар танлаш, эркин танлов қилиш ҳамда ҳуқуқлари бузилганда ҳимоя талаб қилиш — қонун билан кафолатланган.