Ташқи реклама маҳсулотларида имловий қоидаларнинг қўлланилиши

Ташқи реклама бугунги кунда замонавий шаҳар муҳитининг ажралмас қисмига айланган. У нафақат тижорат ахборотини истемолчига етказиш воситаси, балки тилнинг оммавий қўлланилишидаги ўзига хос кўзгу ҳамдир. Реклама матнлари шаҳар аҳолисининг кундалик турмушида тилга бўлган муносабатини, саводхонлик меъёрларини ва эстетик дидини шакллантиришда муҳим ўрин тутади. Шу сабабли реклама матнларининг лингвистик сифати нафақат маркетинг самарадорлигини, балки умумий тил маданияти ҳолатини ҳам белгилаб беради.

Мамлакатимизда давлат тили мақоми тўғрисидаги қонун ва Президентнинг 2019-йил 21-октабрдаги фармони ижроси доирасида тил маданиятини юксалтириш бўйича кенг кўламли ишлар амалга оширилмоқда. Лекин шу билан бирга, кўча-куйда ўрнатилган баннерлар, билбордлар, пешлавҳалар, дўкон ва хизмат кўрсатиш шохобчалари номларида имловий хатоларга жуда кўп марта дуч келинмоқда. Бу ҳол тилшунослар, журналистлар ва кенг жамоатчилик томонидан жиддий ташвиш билан қараладиган масалага айланган.

Бундай хатолар зоҳиран кичик кўринишида бўлса-да, оммавий аудиторияга тақдим этилиши натижасида нотўғри ёзилган сўз, ибора ёки жумла она тилини билиш даражасига, айниқса, ёш авлод саводхонлигига салбий таъсир кўрсатади. Реклама матни ҳар куни минглаб кишилар томонидан кўрилиши ва беихтиёр хотирада қолиши сабабли, ундаги хато бирмунча вақт ўтиб “тўғри шакл” сифатида қабул қилиниши мумкин. Имловий хатоларни таснифлаш, уларнинг келиб чиқиш сабабларини аниқлаш ва бартараф этиш бўйича илмий-амалий тавсиялар ишлаб чиқишдир.

Реклама матнлари ва улардаги тил хусусиятлари масаласи жаҳон ва ўзбек тилшунослигида турли тадқиқотчилар томонидан ўрганилган. Хусусан, инглиз тилшуноси Г. Cоокнинг “The Discourse of Advertising” асарида реклама дискурсининг лингвистик хусусиятлари, унинг ижтимоий таъсири, медиадаги тил функциялари батафсил ёритиб берилган. Муаллиф рекламани “алоҳида дискурс тури” сифатида талқин қилиб, ундаги тил ҳодисаларининг структуравий ва прагматик таҳлилини таклиф этади. Ўзбек тилшунослигида Н. Маҳмудов, А. Нурмонов, А. Ҳожиев, Ш. Раҳматуллаев, Б. Менглиев каби олимлар она тилининг имловий ва услубий қоидалари, тил маданияти масалаларига оид муҳим тадқиқотлар олиб борган. Уларнинг ишларида она тили имло қоидаларининг илмий-назарий асослари ишлаб чиқилган, нормалаштириш жараёнлари ёритилган. А. Ҳожиевнинг “Ўзбек тили имло қоидалари” қўлланмасида лотин ёзувига асосланган ўзбек алифбосида ёзиш меъёрлари, қўшимчаларнинг ёзилиши, қўш ундош ва апострофларнинг ишлатилиши қоидалари мунтазам баён қилинган . Бу қўлланма реклама матнларини тайёрловчилар учун асосий манба бўлиб хизмат қилиши мумкин. Шу билан бирга, Б. Менглиев томонидан оммавий ахборот воситалари ва реклама матнларининг лисоний таҳлилига эътибор қаратилган.

Тадқиқот натижаларига кўра, ўрганилган 350 та ташқи реклама маҳсулотининг 187 тасида (53,4%) бир ёки бир нечта имловий хато аниқланди. Бу кўрсаткич масаланинг нақадар долзарб эканини кўрсатади: деярли ҳар иккинчи реклама маҳсулотида тилга оид у ёки бу даражадаги хатолик мавжуд . Бу ҳол ўзбек тилининг давлат тили сифатидаги нуфузини таъминлаш бўйича амалга оширилаётган ишлар контекстида алоҳида эътибор талаб қилади

Хулоса қилиб айтганда, ташқи реклама маҳсулотларидаги имловий хатолар нафақат лингвистик, балки социал-маданий муаммодир. Мазкур таклифларнинг амалиётга татбиқ этилиши ташқи реклама соҳасида тил маданиятининг юксалишига, давлат тилининг нуфузини оширишга ва аҳоли саводхонлик даражасининг яхшиланишига хизмат қилади . Келажакдаги тадқиқотлар онлайн-реклама, ижтимоий тармоқлардаги реклама матнлари ва телевизион рекламалардаги тил хусусиятларини қамраб олиши мақсадга мувофиқ.

Сарвинозхон Абдусаломова,
Фарғона давлат университети
Филология факультети 23.90-гуруҳ талабаси.